Ses Bilgisi
42. Kaynaştırma Seslerini Bul:
Balığın kokusu beni her zaman rahatsız eder.
Toplantıyı ona haber verdiniz mi?
Bu ilacı altışar saat arayla içeceksin.
Aşağıdaki cümlelerde bulunan kaynaştırma harflerini bulunuz.
Kapını önünde beklememi söyledi. ( kapının )
Sabahleyin üşüyerek uyandım. ( üşüyerek )
Taze pide alabilmek için sıraya girmiştik. (sıraya )
Vatan sevgisi insanın yaratılışında vardır. (sevgisi, yaratılışında )
43. Akrostiş Yap:
Var olan bir sen, bir ben, bir de bu bahar
Elden ne gelir ki? Güzelsin, gençliğin var
Dünyada aşkının kurbanı olayım
İnan ki bir daha geri gelmez bu günler
Âlemde bu andır bize dost esen rüzgâr
Cahit Sıtkı Tarancı
Şiirin dizelerinin ilk harfleri alt alta okunduğunda "VEDİÂ" ismi çıkmaktadır.
Siz de hünerinizi ortaya koyun ve akrostişe örnek olacak dizeler yazın.
............................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
...........................................................................................................
49. Mayınlı Harfler:
“ a ve ı” mayınlı harftir. Bunları kullanmadan cümleler kuralım.
Siz de bizinle gezmeye gelmez misiniz?
Öğleyin bize geleceğini söylüyor.
Üyelere verilen kimlik belgeleri yenilendi.
“ e ve i ” mayınlı harftir. Bunları kullanmadan cümleler kuralım.
.............................................................................
( Avazı çıkıncaya kadar bağırıyordu.)
............................................................................
( Bu sabah Ankara’da yoğun kar yağışı oldu. )
............................................................................
( Ovada gürül gürül bir ırmak akıyordu. )
51. Ünlüleri Eksik Metni Tamamlama:
Bhçmzdn, kmş bhçdn gln kçk br s yol gçyrd. Bahçemizden, komşu bahçeden gelen küçük bir su yolu
geçiyordu.
Bnd ççk svgs nnmdn htrdr. Bende çiçek sevgisi annemden hatıradır.
Tmz v sğlkl br çvr styrsk ğç dkmlyz. Temiz ve sağlıklı bir çevre istiyorsak ağaç dikmeliyiz.
Aşağıdaki ünlüleri eksik metinleri tamamlayınız.
Hr şt nn prmğ vr. ......................................................... (Her işte onun parmağı var.)
B ğtlrm klğn kp lsn. ....................................................... ( Bu öğütlerim kulağına küpe olsun.)
nlttklrn cn klğyl dnlyrdk. ...................................................... ( Anlattıklarını can kulağıyla dinliyorduk.)
Tmz v sğlkl br çvr styrsk ğç dkmlyz. ................(Temiz ve sağlıklı bir çevre istiyorsak ağaç dikmeliyiz.)
Kelime Bilgisi
1. Sözcük Değiştirerek Yazma:
Siz de aşağıdaki örnekte olduğu gibi sözcükleri değiştirin.
Örnek: Karşı kaldırımda bir ihtiyar bekliyordu. Karşı kaldırımda bir yaşlı bekliyordu.
Yaşamı boyunca hep muhtaçların yanında olmuştu. Hayatı boyunca hep muhtaçların yanında olmuştu.
Şimdi de siz bir cümle kurun ve eş anlamlı sözcükleri değiştirin.
........................................................................... ................................................................................
........................................................................... .............................................................................
............................................................................ ................................................................................
............................................................................ ................................................................................
19.Terimleri Gerçek Anlamlarıyla Kullanma:
Oyun üç perdeden oluşuyordu. (terim anlam)
Perdeyi açın da içeri güneş girsin. ( temel anlam)
Sözcükleri ek ve köküne ayırırken anlama dikkat etmek gerekir. (terim anlam)
Çiçekleri, köklerini incitmeden dikmek gerekir. ( temel anlam)
Siz de terim anlamlı sözcükler bulup, bunları gerçek anlamlarıyla kullanınız.
20. Aynı Sözcüğü İçeren Deyimleri Bulma:
ağzı kulaklarına varmak, ağzı dili kurumak, ağzı süt kokmak, ağzı açık, ağza düşmek, ağzını aramak, ağzı açık kalmak...
Sen de yukarıdaki örnekte olduğu gibi aynı sözcüğü içeren deyimleri bulur musun?
.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................................
21. Aynı Sözcüğü İçeren Atasözlerini Bulma:
Aç ne yemez, tok ne demez.
Aç ölmez gözü kararır, susuz ölmez benzi sararır.
Açın halini tok bilmez, hastanın halini sağ bilmez.
Açın gözü ekmek teknesinde olur.
Aç tavuk düşünde kendini darı ambarında görür.
Sen de yukarıdaki örnekte olduğu gibi aynı sözcüğü içeren atasözlerini bulur musun?
................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
................................................................................
31. Eş Anlamlısıyla Değiştir:
Milletimiz Çanakkale’de imkânsızı başarmıştır. Ulusumuz Çanakkale’de imkânsızı başarmıştır.
Neşeli insanlar, hayata olumlu bakabilen insanlardır. Şen insanlar, hayata olumlu bakabilen insanlardır.
Gelecek sene sınav sistemi değişecekmiş. Gelecek yıl imtihan sistemi değişecekmiş.
Siz de aşağıdaki cümlelerde kullanılan eş anlamlı sözcükleri anlamdaşlarıyla değiştiriniz.
Öyküleri diğer eserlerinden daha fazla ilgi gördü. ..............................................................................
( Hikayeleri diğer yapıtlarından daha fazla ilgi gördü. )
Ders alınan başarısızlık yenilgi değildir. ..............................................................................
( Ders alınan başarısızlık malubiyet değildir. )
Matematikten zayıf alma ihtimali vardı. ..............................................................................
( Matematikten zayıf alma olasılığı vardı. )
Sinan’ın Ankara’ya gittiğini yeni duydum. ..............................................................................
( Sinan’ın Ankara’ya gittiğini yeni işittim.)
Al bayrağımın gölgesi bana yerer. ...............................................................................
(Kırmızı bayrağımın gölgesi bana yerer.)
32. Zıt Anlamlısıyla Değiştir:
Bu kasabadaki zenginler üzerlerine düşeni layıkıyla yapıyordu. Fakirlerin her zaman yardımcısı olmuştu.
Küçük şeylerle uğraşmak basit insanların işidir. İş adamlarımız bu yıl da büyük başarılara imza attılar.
Yaramaz çocuk yine ortalığı karıştırdı. Uslu durursan sana istediğini alacağım, demiştin.
Siz de altı çizili sözcükleri zıt anlamlılarıyla değiştiriniz.
İyi kalpli bir insandı, onu herkes severdi. ....................................................................
( Hırsızın eve girdiğini kimse görmemiş. )
Beyaz elbisesi ona çok yakışmıştı. .....................................................................
( Siyah tükenmez kalemimi bulamıyorum, gördün mü?
Üzülürüm yeteri kadar ilgilenemediğim için kimsesizlerle. .....................................................................
( Sınavı kazandığını duyunca çok sevindim.)
Sevmek duyguların en yücesidir. ...............................................................
( Yalandan ve yalancılardan nefret ettiğimi herkes bilir..)
İçeri girer girmez seni sordu. ..................................................................
( Dışarı çıkarken montunu giymeyi unutma.)
46. Sözcüğün Biten Sesiyle Sonraki Sözcüğü Başlatarak Yazma:
Sana açıkça anlatmıştım.
Yavrum, mamanı ısıtayım mı?
Nermin’in ninesi insanlık için neleri isterdi?
Siz de sözcüğün biten sesiyle sonraki sözcüğü başlatarak cümleler yazın.
................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
47. Sözcüğün Biten Hecesiyle Sonraki Sözcüğü Başlatarak Yazma:
Tablo lobiye yerleştirildi.
Haber berberde depolanırdı.
Gişe şefi fiyatlandırmış.
Siz de sözcüğün biten hecesiyle sonraki sözcüğü başlatarak cümleler yazın.
....................................................................................
...................................................................................
...................................................................................
48.Mayınlı Sözcükler:
“bir, olmak, için” mayınlı sözcüklerdir. Bunları kullanmadan cümleler kuralım.
Kitapları masanın üzerine bıraksın.
Ön görüşme pek olumlu geçmemişti.
Buradaki ağaçların dibi ötekilerine göre daha ıslaktı.
Siz de “ ve, o, bu, etmek” mayınlı sözcüklerini kullanmadan cümleler yazın.
..............................................................................
( Evimin duvarlarını doğa manzaraları süsler.)
..............................................................................
( Boş çuval ayakta durmaz.)
.............................................................................
( Dünyada eşine az rastlanır bir öğretmendi.)
50.Kavram Verip ve Tanım Yazdırma:
Eşitlik : Kanunlar yönünden insanlar arsında ayrım bulunmaması durumu.
Özgürlük: Her türlü dış etkiden bağımsız olarak insanın kendi iradesine, kendi düşüncesine dayanarak karar vermesi durumu.
Demokrasi: Halkın egemenliğine dayalı yönetim biçimi.
Siz de aşağıdaki kavramları tanımlayınız.
İnsanlık: ................................................................................................
( İnsanı insan yapan, insanın doğasını oluşturan niteliklerin hepsi.)
Erdem: ...........................................................................................................
(Ahlakın övdüğü iyilikçilik, alçak gönüllülük, yiğitlik, doğruluk gibi niteliklerin genel adı.)
Şiir: .................................................................................................................
( Zengin sembollerle, ritimli sözlerle, seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya çıkan edebi anlatım biçimi.)
57. Bileşik Sözcük Oluşturma:
boş - boğaz: boşboğaz çek(mek) - yat(mak) : çekyat
kayıp - ol(mak) : kaybolmak his - et(mek) : hissetmek
aslan - ağız: aslanağzı imam - bayıl(mak) : imambayıldı
kahve - renk: kahverengi
Örneklerden yararlanarak siz de bileşik sözcükler oluşturunuz.
.......................................................... .........................................................
.......................................................... .........................................................
.......................................................... .........................................................
.......................................................... .........................................................
64. İlişkili sözcükleri ekle:
Siz de aşağıdaki şemaya öğretmenle ilişkili sözcükleri ekleyiniz.
54. Aynı Harfi Bir Metnin Her Sözcüğünde Kullanarak Metin Yazma:
İki küçük kedi kimseye aldırmayarak oynamaktaydı. ( “k” harfi )
Göz zevkimizi fazla zedeleme. ( “z” harfi)
Siz de aynı harfi bir metnin her sözcüğünde kullanarak metin yazmayı denemek ister misiniz?
............................................................................................................................................................................
Kelimede Yapı
2. Kişi Eklerini Değiştirme:
Bu papatyaları senin için topladım. Bu papatyaları senin için topladık.
Sağlıklı olmak için bol bol spor yapmalıyız. Sağlıklı olmak için bol bol spor yapmalısınız.
Şimdi de siz tümcelerin kişi ekini değiştirin.
Kaç kişinin seni arayacağını hesap et. ..................................................................
( Kaç kişinin seni arayacağını hesap etsin)
Sınava yarın gireceksiniz. ..................................................................
(Sınava yarın gireceğiz.)
Taşlı yollardan geçerek eve gelmişler. ..................................................................
(Taşlı yollardan geçerek eve gelmiş.)
30. Türemiş Sözcük Kullanma:
Arkadaşlık ilişkisinin önemini daha önce anlatmıştık.
Yapım eklerini yeni örneklerle pekiştirelim.
Öyle dikkatsiz ki birçok kez çantasını da unuttu.
Şimdiden bilgi ağacını dikelim ki yaşlandığımızda gölgesinde barınacak yerimiz olsun.
Altı çizili sözcükler, çeşitli yapım ekleriyle türetilmiş sözcüklerdir. Aşağıdaki cümlelerde kullanılan türemiş sözcükleri de siz bulun.
Açık havada biraz gezinirsen açılırsın.
Güneş bizi yıldızların solgun ışıklarına emanet etmişti.
Akıllı düşman, akılsız dosttan iyidir.
Pancar söküm zamanı yaklaşıyor.
( açık, gezinirsen, açılırsın, solgun, ışıklarına, akıllı, akılsız, söküm )
33. Altı Çizili Sözcüklere Yapım Eki Ekle:
Çiçek toplamak için seni bekledim. Çiçekçiye uğramayı unutma.
İnsana insan olduğu için değer verilmeli. İnsanlık öldü mü, dedirtecek olaylara şahit oluyoruz.
Geçen hafta sonu Topkapı Sarayı’nı gezdik. Akşama kadar kardeşimi gezdirmek zorunda kaldım.
Siz de altı çizili sözcüklere yapım eki ekleyin.
Bunu bir genç getirdi. .........................................................................
( Gençlik yıllarımda buralar ormandı. )
Etrafı toz duman kaplamıştı. ..........................................................................
( Tozlu yollar aşarak eve ulaşmıştık. )
Artık gözleri iyi görmüyordu. ......................................................................
( Geçen gün gözlükçüde tanışmıştık. )
İlk romanımı yeni yazdım. ........................................................................
( Konuyla ilgili yeterince örnek yazdırdım size. )
Yolun karşısına zor geçtik. ........................................................................
( Buraya da bir üst geçit lazım.)
34. Altı Çizili Sözcüklere Çekim Eki Ekle:
Daha geniş bir ev kiralamayı düşünüyorduk. Evimiz okula çok yakındı.
Kitap, insanın en iyi dostudur. Bu kolide kitaplar olacak.
Karşı sınıf yarışmada ilk turda elendi. Sınıfın kapısı her zaman açıktı.
Siz de altı çizili sözcüklere çekim eki ekleyin.
Gençlik su gibidir, akar gider. .....................................................................................
( Gençliği Sivas’ta geçen babam buralara hala alışamadı.)
Kötülükleri örtmekte gece gibi ol. ......................................................................................
( Gecenin sessizliği ürküntü veriyordu buralarda. )
Bu saatte yol bomboş olur. ......................................................................................
( Başarıya giden yol değil, yollar vardır. )
35. Hal Eki Ekle Altı Çizili Sözcüklerde
Bazen beni sen bile anlamıyorsun. Seni sen olduğun için seviyorum.
Bu sınıf her yarışmada başarılı oluyor. Sınıfta kimse yoktu.
Okul çalışmaları çok fazla zamanımı alıyordu. Başarı durumunu sormak için okula gittim.
Siz de altı çizili sözcüklere hal eki ekleyin.
İnsan en üstün varlık olarak yaratıldı. ...............................................................................
( Bu tür sözler insanı derinden etkiliyor.)
Bu soru bana göre hatalı. ................................................................................
( Soruda hiçbir hata yok.)
Çocuk sevgiyle büyür. ................................................................................
( Çocuktan istemediği şetleri yapmasını beklemeyin.)
Bu milletin umudu biziz. ................................................................................
( Bize sorulan sorular daha zordu. )
36. İyelik Eki Ekle Altı Çizili Sözcüklere
Anne gibi yar olmazmış. Annemin yemeklerini çok özledim.
Düşünceler kafamda harp ediyordu. Başkalarının düşüncelerini de önemserdi.
Bence bu kazak seni açmış. Kazağın çok güzel, nerden aldın.
Siz de altı çizili sözcüklere iyelik eki ekleyin.
Sorular sorun olamadan çözülmeli. ....................................................................
( Şimdi beni dinleyin, sorularınız daha sonra cevaplayacağım.)
Toplumumuz, çevre sorunlarına karşı daha duyarlı olmalı. .....................................................................
( Her zaman çevremizde iyi arkadaşlar olmayabilir.)
Fazla uyku insanı tembelleştirir. ....................................................................
( Uykum geldi, ben yatabilir miyim?)
Hedef, insanı hayata bağlayan unsurlardandır. .....................................................................
( Hayatı yoksulluk içinde geçti.
37. Kip Eki Ekle Altı Çizili Sözcüklere
Sabahları erken kalkıyorum. Sabahları erken kalkarım.
Ödevlerini zamanında yapmalısın. Ödevlerimi zamanında yaptım.
Bu sınava o da girecek. Bu sınava o da girmiş.
Siz de altı çizili sözcüklere kip eki ekleyin.
Her zaman yaramazlık yapar. ...........................................................
( Bu yaramazlığı o yapmış. )
Kitap okumaya zaman ayır. ...........................................................
( Kitap okumaya zaman ayırmalısın. )
Ödül sanatçının en son eserine verildi. ............................................................
(Ödül sanatçının en son eserine verilecek.)
Susuzluktan balkondaki tüm çiçekler sararmış. ...............................................................
(Susuzluktan balkondaki tüm çiçekler sarardı. )
45. Sözcük Türetme:
çare çaresiz, yol yolluk , geç ( mek) geçit , oyun oyna (mak) , yaz (mak) yazdır (mak)
Aşağıdaki sözcüklerle de siz yeni sözcükler türetiniz.
kedi, göz, su, ben, ev, çocuk, tatlı, taşı (mak)
.................................................................................................
.................................................................................................
.................................................................................................
( kedicik, gözlük, bencil, evsiz, çocukluk, tatlıcı, taşıt )
55. Farklı Eki Bul:
gözlükçülükten göz – lük – çü – lük – ten ( -ten : çekim eki )
isim is. is. is. is. is. is. çekim
kökü yapım yapım yapım eki
eki eki eki
saygısızlık say – gı – sız – lık ( - gı: fiilden isim yapan ek)
fiil fi. is. is. is. is. is.
kökü yapım yapım yapım
eki eki eki
Aşağıdaki sözcüklerdeki farklı eki de siz bulun.
anlaştım .................................................. ( -ş: fiilden fiil yapan ek, diğerleri çekim eki )
taşıttırmış ................................................. ( -mış: çekim eki, diğerleri fiilden fiil yapan ek )
oynattır ................................................. ( -a: isimden fiil yapan ek, diğerleri fiilden fiil yapan ek )
geçitlerimiz ................................................. ( -it: fiilden isim yapan ek, diğerleri çekim eki )
sözcüklerde ................................................. ( - cük: isimden isim yapan ek, diğerleri çekim eki )
56. Ek Ekleme:
Gençlik bir ovayı sulayan ırmak gibidir. Altı çizili sözcüklere uygun olan ekleri getirelim.
gençliğinde gençliğ(k) - i – n - de ( -i: iyelik eki , -n: kaynaştırma harfi, - de: adın durum eki )
ırmaklarımızın ırmak - lar - ımız - ın ( - lar: çoğul eki, - ımız: iyelik eki, ın: tamlayan eki )
Aşağıdaki tümcelerde verilen altı çizili sözcüklere uygun olan ekleri getirin.
Hiçbir başarı yalnız elde edilemez.
............................................ ( yalnızlıklar yalın - ız - lık - lar ( -lık: isimden isim yapan ek, -lar: çoğul eki ))
Bütün gün anne anne, diye ağladı.
......................................( günlerinde gün - ler - in - de (-ler: çoğul eki, -in: iyelik eki, - de: adın durum eki))
( anneliğin anne - lik - in ( lik : isimden isim yapan ek, -in: tamlayan eki)
Tüm ovaya can verirdi bu nehir.
............................ ( ovalardaki ova - lar - da - ki ( -lar: çoğul eki, - da: adın durum eki, -ki :sıfat yapan ek)
( canlandırmaya can - lan - dır - ma - ya ( -lan: isimden fiil yapan ek,
-dır: fiilden fiil yapan ek, - ma : fiilden isim yapan ek, -y : kaynaştırma harfi , -a: adın durum eki))
Etkinlik: 9
Aşağıda size sunulan şiirden ekleri kaldırdık, parantezlere yerleştirdik. Siz uygun ekleri getirerek şiiri anlamlı hale getiriniz.
OĞUL
Anne ben geldim, üstü… başı…
Uzak yollar… tozlarıy…. perişan
Çok….. paralandı ördüğ…. kazak
Üzerin….. yeşil nakışlar olan.
Anne ben geldim, yorul…… artık
Her yol ağzında kendim…. rastlamak…..
Hep acı…., sarhoş ve sarsak
Şiir….. çırpıştıran bir adam.
Kuru……. kuyunun suyu,
İncir….. sütü çoktan çekil…….
Bir zaman…… dünya sandığım bahçe…
Ayrık otlar…., dikenler bürü……
Kapıda….. çıngırak kararmış nem…..
At nalı ve sarmısak dur… ama oğlum,
Mektup yaz diyen
Ses….. hâlâ kulaklarımda
Anne ben gel……. ağdaki balık
Bardakta…… su kadar umarsız…..
Dizler….. duruyor mu başımı koy……?
Anne ben geldim, oğlun, hayırsız…....
Ahmet ERHAN
Cümle Bilgisi
4. Düzensiz Sözcüklerden Tümce Kurma:
“ kahramanlardı, korunmasında, ileri, ilk, bunlar, önce, kapının, atılacak “ sözcükleriyle kurallı bir tümce oluşturalım.
Bunlar, kapının korunmasında ilk önce ileri atılacak kahramanlardı.
Aşağıdaki düzensiz sözcüklerle kurallı bir tümce oluşturalım.
kılı, ama, çöp, dolu, kıpırdamıyor, bile, çevremiz, yığınlarıyla, sorumluların,
....................................................................................................................
(Çevremiz çöp yığınlarıyla dolu ama sorumluların kılı bile kıpırdamıyor.)
6. Tümcede Boşluğu Tamamlama:
“ Masal bir ulusun aynasıdır; doğduğu toprağın ………...… , kokusunu taşır.” tümcesi “ özelliğini ” sözcüğüyle tamamlanır.
Siz de aşağıdaki tümcede boş bırakılan yeri uygun sözcükle tamamlayınız.
İnsanların çoğu resimlerin en güzelini, en ...................................... gözden kaçırır. ( büyüleyicisini )
9. Tümceleri Tek Tümce Halinde Yazma:
10. Slogan Yazma:
“Hayallerini gerçekleştirme sırası şimdi de sizde.”
“Ormanlar akciğerlerimiz, onlarsız yaşayamayız.”
“ Kitapsız dünya... Asla”
Hadi göster hünerini, örneklerden yararlanarak sloganlarını sırala.
...................................
...................................
...................................
40. Eğer Olsaydı Ne Olurdu?
Eğer sistemli çalışsaydım, daha iyi bir Anadolu lisesinde okurdum.
Eğer param olsaydı, şu garibanın da okumasına yardım ederdim.
Eğer erken çıksaydık, otobüsü kaçırmazdık.
Örnekleri inceleyin ve cümleleri tamamlayın.
Eğer iyi insanlarla arkadaş olsaydım, .............................................................. ( kötü alışkanlıklarım olmazdı.)
Eğer öğretmenimi dinleseydim, ....................................................................... ( bu duruma düşmezdim.)
Eğer gerçek dostum olsaydı ................................................................. ( bu sıkıntılı anımda yanımda olurdu.)
Eğer trafik kurallarına uysaydı ......................................................................... ( sakat kalkmazdı. )
41. Eğer Olmasaydı Ne Olurdu?
Eğer çirkinlikler olmasaydı, güzelliklerin değeri bilinmezdi.
Eğer trafik olsaydı, uçağı kaçırmıştık.
Eğer polis olmasaydı, güvenliğimiz olmazdı.
Örnekleri inceleyin ve cümleleri tamamlayın.
Eğer okul olmasaydı ........................................................................... ( biz de cahil olurduk.)
Eğer seni görmeseydim ....................................................................... ( akşam yanına gelecektim.)
Eğer bilimsel çalışmalar olmasaydı .................................................... ( tıp bu kadar gelişmezdi.)
Eğer kanunlar olmasaydı .................................................................... ( toplumsal huzur sağlanamazdı)
Eğer ihtiyacım olamasaydı ................................................................. ( senden yardım istemezdim.)
44. Anlaşma Maddeleri Yaz:
1. Çalışanlara asgari ücret verilir.
2. Çalışanın SSK işlemleri bir aylık deneme süresinden sonra yapılır.
3. Mesai saatleri 08.30 - 18.00 arasıdır.
4. Öğlen yemeği 13.00 – 14.00 saatleri arasında yenir.
5. Çalışanın performansına göre prim verilir.
Sizde anlaşma maddeleri oluşturunuz.
Sınıf İçi Yönetmelik Maddeleri Yazma:
Biz birkaç madde oluşturduk gerisini de siz getirin.
1. Herkes sırasına oturacak.
2. Teneffüslerde sınıf havalandırılacak.
3. Yerler kesinlikle hiçbir şey atılmayacak.
4.
5.
6.
7.
60. Tamlama İçeren Cümleler Yazma:
İstanbul’un havası, suyu ve insanı bir başkadır. İstanbul’un havası: ad tamlaması
tamlayan tamlanan tamlanan tamlanan İstanbul’un suyu: ad tamlaması
İstanbul’un insanı: ad tamlaması
Çalışmalarının çoğunu bizim yayınevi bastı. çalışmalarının çoğu: ad tamlaması,
tamlayan tamlanan tamlayan tamlanan bizim yayınevi: ad tamlaması
Annesi bulgur pilavını çok güzel yapardı. bulgur pilavı: ad tamlaması
tamlayan tamlanan
En güzel sözler onundu. güzel sözler: sıfat tamlaması
tamlayan tamlanan
Siz de aşağıdaki tümcelerde bulunan tamlamaları gösteriniz.
Ödevini resim kalemiyle hazırlamalıydın. ..................................................................................
( resim kalemi: ad tamlaması)
Sonbaharın solgun yaprakları etrafı kaplamıştı. ...................................................................................
(sonbaharın yaprakları: ad tamlaması, solgun yapraklar: sıfat tamlaması)
Büyükçe bir ev hayal ediyordu. .....................................................................................
( büyükçe ev: sıfat tamlaması, bir ev: sıfat tamlaması)
Okul müdürünün odası koridorun sonundaydı. .........................................................................................
(Okul müdürünün odası: ad tamlaması, koridorun sonu : ad tamlaması )
63. Cümle Öğelerinin Yerini Değiştirerek Yazalım:
Ali kitaplarını dolabına yerleştirdi. Ali dolabına kitaplarını yerleştirdi.
özne nesne dolaylı yüklem
tümleç
Dün üç arkadaş bir iskelede buluştuk. Üç arkadaş bir iskelede dün buluştuk.
zarf özne dolaylı yüklem
tümleci tümleç
Siz de aşağıda verilen cümleleri, öğelerinin yerini değiştirerek yazın.
Bizi buraya hangi araba getirmişti? .......................................................................
( Hangi araba bizi buraya getirmişti? )
Sen de ona bu yaz bir mektup yaz. .......................................................................
( Bu yaz bir mektup sen de ona yaz.)
Taşlı yollardan geçerek eve geldik. .......................................................................
(Eve taşlı yollardan geçerek geldik.)
Yazım
26. Yöresel Metinde İmlayı Düzeltme:
Kecen sene bu zemanlar tevled gatemelerinde körev almış argataşlarla bir araya kelmişdig. Bizleri bir araya kediren şey ordag keçmişimizti. Cocugluk künlerimizi degrar antigtan sonra argadaşlar yaşadiglarını anladınca çog ilkinç anilari olduğunu kördüm.
Yukarıdaki metnin imla hatalarını düzeltelim.
Geçen sene bu zamanlar devlet kademelerinde görev almış arkadaşlarla bir araya gelmiştik. Bizleri bir araya getiren şey ortak geçmişimizdi. Çocukluk günlerimizi tekrar andıgdan sonra arkadaşlar yaşadıklarını anlatınca çok ilginç anıları olduğunu gördüm.
Aşağıdaki metnin imlasını da siz düzeltin.
Sevgili ööretmenim. Duyduuma göre okulumuzdan ayrılcakmışsınız. Bu haber iişallah dooru diildir. Dilerim hep bizle kalırsınız. Eyer hakkaten giderseniz ben ve diyer örencileriniz çok üzülücez. Herkez geş te olsa deyerinizi anlamıştı, bunu siz de biliyosunuz.Bize dayima şevkatli davrandınız. Sizi tanıdıktan sora hayata bakışımız baya deyişti. Size saalık versin diye Allaa her zaman dua adicem.
...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ..........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
( Sevgili öğretmenim. Duyduğuma göre okulumuzdan ayrılacakmışsınız. Bu haber inşallah doğru değildir. Dilerim hep bizimle kalırsınız. Eğer hakikaten giderseniz ben ve diğer öğrencileriniz çok üzüleceğiz. Herkes geç de olsa değerinizi anlamıştı, bunu siz de biliyorsunuz. Bize daima şefkatli davrandınız. Sizi tanıdıktan sonra hayata bakışımız bayağı değişti. Size sağlık versin diye Allah’a her zaman dua edeceğim. )
27. Büyük Harfle Başlayan Sözcükleri Belirleme:
Mehmet Bey bugün geç gelecekmiş.
Anılarını anlatırken Hasan Çavuş sanki onları tekrar yaşıyormuş gibiydi.
Bu hafta “Küçük Ağa” romanına başladım.
Sel felaketi Kuzey Amerika’yı felç etmiş durumda.
Konserden önce Bağdat Caddesi’nde biraz dolaştık.
Türk Hava Yolları yeni kampanya ile yolcu sayısını arttırdı.
Siz de aşağıda verilen büyük harfle başlayan sözcükleri tümce içinde kullanın.
Doktor Fatma Hanım, Kızılay, Afrika, Doğu Anadolu, 8 Eylül 2008 Pazartesi,
................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
................................................................................
.................................................................................
( Yarın saat 13.30’da Doktor Fatma Hanım’la randevumuz vardı. )
( Depremzedelerin daima yanında yer alan kuruluş Kızılay oldu.)
( Açlık ve sefalet en fazla Afrika’da yaşanıyor. )
( Bu sene kış Doğu Anadolu’da çok sert geçti. )
( Yeni ders yılına 8 Eylül 2008 Pazartesi başlayacakmışız. )
28.Bitişik Sözcüklerin Kullanımı:
Karnene zayıf gelince neler hissettin?
Gökyüzünün başka rengi de varmış.
Seviye belirleme sınavları için dershaneye başvurdum.
Bu hafta dikdörtgenin çevresini hesaplamayı öğrendik.
Türkçe ders kitabı sınıfta kaybolmuş.
Siz de bitişik yazılan bileşik sözcükleri tümce içinde kullanın.
.................................................................................
................................................................................
................................................................................
( Boşboğaz insanları kimse sevmez. )
( Mecliste anayasa değişikliği görüşülmeye başlandı )
( Biraz sonra biz de çıkacağız. )
29. Bitişik Mi Ayrı Mı :
Affetmek büyüklüğün şanındandır.
Kötü haberi duyunca kahır oldum.
Bir takım sorunlar bizi amacımızdan uzaklaştırmamalı.
Yanlış yola girdiğimizi son anda fark ettim.
Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.
Yukarıdaki cümlelerde kullanılan “affetmek, fark etmek, ağır ağır ” sözcükleri doğru yazılmıştır.“bir takım, kahır oldum “ sözcüklerinin bitişik yazılması gerekirdi. Doğrusu “ birtakım ve kahroldum ” biçimindedir.
Aşağıdaki cümlelerde kullanılan altı çizili sözcüklerin yazımını da siz inceleyin.
Konuşulanlara dayanamayınca ortamı terketti. ( ................................ )
Mirasyedi insanların başarılı oldukları pek görülmemiştir. ( ............................... )
Siz de sene sonu etkinliklerine katılacakmısınız? ( ................................ )
Önünüzde upuzun bir hayat sizi bekliyor. ( ................................ )
Yer yüzü tüm insanların barınacağı kadar geniştir. ( ............................... )
( terk etti, mirasyedi, katılacak mısınız, upuzun, yeryüzü )
Noktalama
23. Noktalama İşaretlerini Yerine Koyma:
• Bana dönerek ( ) “ Bizimle pikniğe gelmeni çok isterdim ( ) “ dedi ( )
Parantezle boş bırakılan yerlere sırasıyla ( : ) , ( . ) , ( . ) getirilmelidir.
Aşağıdaki cümlelerin noktalama işaretlerini koymayı unutmuşlar, siz tamamlayın.
• “Sınıfımızda en çalışkan olan ( ) mahalle arkadaşım Salih( ) ti ( ) “
( ( , ) , ( ‘ ) , ( . ) )
• Akşam olunca sessizce eve gider ( ) yemeğimizi yerdik ( ) Yatmadan önce ninemiz : “ Bugün hangi masalı istersiniz( ) “ diye sorardı.
( ( , ) , ( . ) , ( ? ) )
• Elleri paltosunun cebinde ( ) kulağında eski zamanlardan kalma bir melodi ( )
( ( , ) , ( ... ) )
24. Noktalama İşaretlerini Düzeltme:
• Napolyon, dünyada iki kuvvetin olduğunu söyler ; “ Kılıç ve fikir ... “
• Onu büyük sanatçı yapan neydi ? diye düşünmeye gerek yok.
• Batılılar’ın kültür değerleri bizimkinden çok farklıdır.
Yukarıdaki cümlelerde noktalama işaretleri yanlış kullanılmıştır. Şimdi onları düzeltelim.
• Napolyon, dünyada iki kuvvetin olduğunu söyler : “ Kılıç ve fikir. “
• Onu büyük yapan neydi, diye düşünmeye gerek yok.
• Batılıların kültür değerleri bizimkinden çok farklıdır.
Sıra sizde, aşağıdaki cümlelerde bulunan noktalama yanlışlarını da siz düzeltin.
• Bu etkinlikleri İstanbulda yaşayan Sivas’lılar düzenliyor.
( Bu etkinlikleri İstanbul’da yaşayan Sivaslılar düzenliyor. )
• Bir amaca bağlanmayan insan, yolunu kaybeder, çünkü her yerde olmak; hiçbir yerde olmamaktır.
( Bir amaca bağlanmayan insan, yolunu kaybeder; çünkü her yerde olmak, hiçbir yerde olmamaktır.)
• Başarılı olmak için ne yapmalıyız? Çalışkan mı olmalıyız? bilgili mi?
( Başarılı olmak için ne yapmalıyız? Çalışkan mı olmalıyız, bilgili mi?
25. Virgül Kullanmadan Yaz:
Aşağıdaki cümlelerde virgül kullanmaya gerek var mı? Varsa nerede kullanılmalı?
• Ben annem ve ablam dışarı çıkacağız. ( Ben, annem ve ablam dışarı çıkacağız. )
• Bu yaz geçen yazdan sıcak olacak. ( Bu yaz, geçen yazdan sıcak olacak. )
• Dilenci kadınlara minnetle bakıyordu. ( Dilenci, kadınlara minnetle bakıyordu.)
Paragraf
3. Paragrafın Benzerini Yazma:
Aşağıdaki paragraf örneğini inceleyip bir paragraf da siz oluşturun.
İlk pazarlar, insanların ürettikleri malları, aralarında takas etmek için toplandıkları yerlerdi. Daha sonraları bu mallar, para karşılığı satılmaya başlandı. Bu alışverişlerin yapıldığı yerler daha sonraları pazara dönüştü.
........................................................................................................................................................... ...........................................................................................................................................................
5. Düzensiz Tümcelerden Paragraf Yapma:
Hatta sokaklar, karayolları bile renkli, ilginç reklâmlarla dolu.
Yalnız televizyon mu?
Özellikle yaşamımıza televizyon girdikten sonra, reklâmsız bir yaşam düşünemez hale geldik.
Reklâm gazetelerde, sinemalarda, radyolarda, duvar panolarında ve dergilerde de var.
Yukarıdaki tümcelerle bir paragraf oluşturalım mı?
Özellikle yaşamımıza televizyon girdikten sonra, reklâmsız bir yaşam düşünemez hale geldik. Yalnız televizyon
mu? Reklâm gazetelerde, sinemalarda, radyolarda, duvar panolarında ve dergilerde de var. Hatta sokaklar,
karayolları bile renkli, ilginç reklâmlarla dolu.
Şimdi de sıra sizde, aşağıdaki tümcelerle bir paragraf oluşturunuz.
Bu nedenle dünya döndükçe, gökyüzündeki tüm yıldızlar Kutup Yıldızı’nın çevresinde dönüyormuş gibi görünür.
Kutup Yıldızı sabittir.
Bunun için ona Demirkazık adı verilir.
Aslında dönen onlar değil biziz!
Gökyüzünde durumu hemen hemen değişmeyen bir yıldız vardır: Kutup Yıldızı.
......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
(Gökyüzünde durumu hemen hemen değişmeyen bir yıldız vardır: Kutup Yıldızı. Bunun için ona Demirkazık adı verilir. Kutup Yıldızı sabittir. Bu nedenle dünya döndükçe, gökyüzündeki tüm yıldızlar Kutup Yıldızı’nın çevresinde dönüyormuş gibi görünür. Aslında dönen onlar değil biziz! )
7. Paragrafta Boşluğu Tamamlama:
“Sürekli, çok çalışmak gerektiğine dair sözler duyarız. Çalışmanın önemini anlatır dururuz. Öğretmenlerimiz, sınıfın en çalışkanını seçer hep. Oysa Çalışmak kadar, nasıl çalışacağını bilmek de önemlidir. ............................... “
Bu paragraf anlam akışına göre “Bunu çoğu zaman göz ardı ederiz.” tümcesiyle tamamlanabilir.
Aşağıdaki paragrafta boş bırakılan yeri de siz uygun tümceyle doldurun.
“ ........................ Hatta bu kanatlı yaz yolcularının son senelerde İstanbul’a az rağbetleri, herkesin dikkatini çekti. Sonradan öğrendik ki bazı ülkelerde, bilmem ne sebepten dolayı bu saygı değer kuşları zehirli yemlerle öldürüyorlarmış. ( Senelerden beri leylek görmüyorum.)
8. Diyalog Tamamlama:
- Güzel bir hava.
- Evet haklısın.
- İşin yoksa seninle sahile inelim.
- İyi olur, benim de canım sıkılıyordu zaten.
Aşağıdaki diyaloğu da siz tamamlayın.
- Selam.
- Selam.
- Oturabilir miyim?
- Tabi, buyurun.
- ............. (Öğrenci misiniz? )
- Evet, Zübeyde Hanım İlköğretim Okulu’nda.
- Ben de o okuldan mezun oldum.
- ................ ( Ne zaman mezun oldunuz? )
- On yıl önce.
- ........................ ( Kitap okumayı seviyorsun galiba? )
- Kim kitabı sevmez ki?
- ................. (Hangi tür kitapları okuyorsun?)
- Roman ve hikaye.
11. Reklâm Metni Yazma:
Geniş ve zengin içeriğiyle yaz tatilinde de Birdirbir dergisi bizlerle beraber. Bayinizden tükenmeden alın veya ayırttırın. Siz en iyisi mi abone olun.
Sıra sizde buyurun bakalım.
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
16.Karikatürü Konuştur:
Aşağıdaki karikatürleri de siz konuşturur musunuz?
17. Şiirin Dizelerini Tamamlama:
Hadi içinizdeki şairi ortaya çıkarma zamanı geldi. Örneğe bakarak siz de diğer şiiri tamamlayın.
Aydınlık Dünya Aydınlık Dünya
Benim aydınlık dünyamda serçeler Benim aydınlık dünyamda serçeler
..................................................... Bir yaz günü yaşarlar
Biri uçtuğu zaman Biri uçtuğu zaman
.................................................... Hep birlikte uçarlar.
Benim aydınlık dünyamda Benim aydınlık dünyamda
Çiçekler, böcekler, yıldızlar da var Çiçekler, böcekler, yıldızlar da var
Kardeş kardeş öyle telaşsız Kardeş kardeş öyle telaşsız
................................................. Kendi hallerinde yaşarlar.
Dünya Evimiz
Dünya bizim evimiz,
Neşemiz, kederimiz,
Ay, yıldız, güneş, deniz,
Dünya bizim evimiz.
................................ , (Güzeliyle, çirkiniyle,)
İyisiyle, kötüsüyle,
Hayvanıyla, bitkisiyle,
Dünya bizim evimiz.
Barışıyla, savaşıyla
Küçüğüyle, büyüğüyle,
............................. ( Kentlisiyle, köylüsüyle)
Dünya bizim evimiz.
Dünya bizim evimiz
Derdimiz, kederimiz
Gök, ova, tarla, deniz
............................. ( Dünya bizim evimiz.)
18. Dizenin Eksiğini Tamamla:
Yeşil Çağ Yeşil Çağ
Sizin yaşınızda olmak ne iyi çocuklar Sizin yaşınızda olmak ne iyi çocuklar
Ne iyi Ne iyi
Asıp düşünceyi bulutlara Asıp düşünceyi bulutlara
Özgür ............... gibi Özgür kelebekler gibi
Sizin eliniz ne ince çocuklar Sizin eliniz ne ince çocuklar
Ne ........... Ne ince
Solmasın umutlarınız Solmasın umutlarınız
Deli gibi bir ......... değince Deli gibi bir rüzgâr değince
Şu dizeleri tamamlamama yardım eder misiniz?
Yıldızlarda Uyku
Şehre çöken karanlık
Her gece başucunda
........ korkan çocuğa (Yalnız)
Masallar anlatırdı.
O gece ........ bir şey oldu: (garip)
Karanlık uzandı göğe,
Gökten ............. aldı, (bir yıldız)
Odaya getirdi.
Boşlukta dönen yıldız
Işık ışık bölündü.
........ maytaplar gibi (Renkli)
Çocuğun üstüne döküldü.
Çocuk hemen uyudu
Uykusunda güldü.
38. Haber Başlığı ver Haber Metni Yazdır:
Fok avı, deniz savaşına dönüştü
Kanada’nın St. Lawrence Körfezi’nde 28 Mart’ta başlayan fok avı, protestocu grupların av bölgesine sızmasıyla birlikte “ deniz savaşına” dönüştü. Bölgede protestolarına devam eden gruplardan “Deniz Muhafızları”, ABD’den kiraladıkları bir buz kırıcı gemiyle av bölgesine sızmayı başardı. Gemilerinin Kanada Sahil Güvenlik Kuvvetleri tarafından taciz edildiğini açıklayan grubun sözcüsü Paul Watson, sahil güvenlik birliklerine ait buz kırıcı iki geminin iki defa gemilerine çarpma girişiminde bulunduğunu ve gemilerinin ciddi biçimde yara aldığını açıkladı. Deniz Muhafızları grubu, bölgede dört gündür devam eden fok avıyla ilgili görüntü alabilen ilk grup oldu. Kanada, avlanma şenliğinin son derece kanlı ve vahşice olması sebebiyle bölgeye basın mensuplarının girmesine izin vermemişti.
Aşağıdaki başlıkla bir haber metni de siz yazın
İstanbul’da kene olayları arttı
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
39. Şiiri Düz Yazıya Çevir:
GEZİNTİ
İkiz hayaletler gibi yürüdük Ülker, Demirboğa, Altınkelepçe
Puslu aydınlıkta o bahar günü Tılsımlı günleri gökbahçesinin
Gece, bir tepeden seyrettik, büyük Bir bir açıldı... Ve ıssız gece,
Yıldızların suya düştüğünü. Suda tekrarlandı, ilhamlı engin,
Bir âlem kurulur gibi yeniden
Baştan başa hayal, düşünce, rüya,
Billur bir kadehe benziyordun sen
Uzanan yüzünle bu parıltıya!
Puslu aydınlıkta o bahar günü ikiz hayaletler gibi yürüdük. Yıldızların suya düştüğünün gece, bir tepeden seyrettik. Ülker, Demirboğa, Altınkelepçe gökbahçesinin tılsımlı günleri bir bir açıldı. Ve ıssız gece suda ilhamlı engin tekrarladı. Yeniden baştan başa hayal, düşünce, rüya bir âlem kurulur gibidir. Sen bu parıltıya uzanan yüzünle billur bir kadehe benziyordun.
Aşağıdaki şiiri de siz düz yazıya çevirin.
Bütün ömrünce savaştı
Eski şiire karşı.
Yaprak’ta bayrak açmıştı
Geri düşüncelere karşı
Müstağni kalmıştı hayatında
Para ve mevkiye karşı.
Veda etti bir kasım gecesi
İnsanı deli eden dünyaya,
Sabaha karşı.
Şimdi sereserpe yatmaktadır
Urumelihisarı’nda,
Boğaza karşı.
............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
( Eski şiire karşı bütün ömrünce savaştı. Geri düşüncelere karşı Yaprak’ta bayrak açmıştı. Hayatında para ve mevkiye karşı müstağni kalmıştı. Bir kasım gecesi sabaha karşı insanı deli eden dünyaya veda etti. Şimdi Urumelihisarı’nda, boğaza karşı sereserpe yatmaktadır. )
52. Aynı Harfle Başlayan Metin Yazma:
Kapıyı uzun boylu, güler yüzlü bir adam açtı. Konuşmadan kısa süre bekledi. Kendimi tanıtmaya hazırlanıyordum ki beni tepeden tırnağa şöyle bir süzdü. Kusura bakmayın beklettim, diyerek büyük bir incelikle beni salona buyur etti. Köşedeki koltuğa oturdu, ona şair olduğumu söyleyince gözleri parladı.
Siz de aynı harfle başlayan metin yazmayı denemek ister misiniz?
.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
53. Alfabetik Sıraya Koyarak Metin Yazma:
Amacım sizin için en iyiyi, en güzeli bulmak. Beni yakından tanımayanlar da bilir bunu. Canla başla çalışırım okurlarımı memnun etmek için. Çok farklı duygular yaşarım eserim okurla buluşunca. Değerlendirme kıstaslarına her zaman güvenmişimdir okurlarımın. Eminim bu eserim de gereken ilgiyi görecektir.
Siz de alfabetik sıraya koyarak metin yazmayı denemek ister misiniz?
...........................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Sözcük Türleri
58. Adılların Yerine Ad Koyma:
Bazları derste hiç parmak kaldırmıyor. Semih derste hiç parmak kaldırmıyor.
Çıkışta nereye gitmeyi düşünüyorsunuz? Çıkışta sinemaya gitmeyi düşünüyoruz.
Bunları Salih’ten duydum. Bu sözleri Salih’ten duydum.
Aşağıdaki tümcelerde kullanılan adılların yerine ad getirelim.
Onlar piknikten dönmediler mi? ..................................................... ( Aylalar piknikten dönmediler mi?)
Onu, buraya bırak. ...................................................... ( Kitabı, masanın üzerine bırak. )
Hepimiz seni çok seviyoruz. ............................... ( Annem, babam ve kardeşlerim seni çok
seviyoruz.
Böylesini başka yerde bulamazsınız. .................................... ( Böyle koltuğu başka yerde bulamazsınız.)
Şuraya da biz oturalım mı? ........................................ ( Şu masaya da biz oturalım mı? )
59. Adların Yerine Adıl Koyma:
Ahmet dün kütüphaneye gelip seni sordu. O dün buraya gelip seni sordu.
Zeynep ve Ceren bu mahallede oturuyorlarmış. Onlar bu mahallede oturuyorlarmış.
Aşağıdaki tümcelerde kullanılan adların yerine adıl getirelim.
Fatma’nın ödevi daha güzel hazırlanmış. ........................................ (Fatma’nınki daha güzel hazırlanmış.)
Şehrin kütüphanesini gezecek. .........................................(Şehrin burasını gezecek.)
Tuz ve biberi uzatır mısın? ......................................... ( Şunları uzatır mısın? )
Kitaplarımın tamamını kapladım. .......................................... ( Kitaplarımın hepsini kapladım.)
Koy o parayı cebine! ........................................... ( Koy onu cebine! )
61. Sıfatları Bulma:
Bütün yollar bu meydana çıkıyor.
Etkili yağışlar gelecek hafta İstanbul’u da etkileyecekmiş.
Aşağıdaki tümcelerde bulunan ön adları ( sıfatları) da siz bulun.
Hiçbir işte dikiş tutturamadı. ................................................ ( hiçbir )
Uzun saçları, mavi gözleriyle hemen dikkat çekiyordu. ............................................... ( uzun, mavi)
Kapıda bizi iri yarı bir adam karşıladı. .................................................. ( iri yarı )
Babam her zaman, yaşlı insanlara yardım etmemizi söylerdi. ................................................ ( her, yaşlı)
Beşinci ders Türkçe yapacağız. .................................................... ( beşinci)
62. Adılları Bulma:
Hangisi yarışmada derece yaptı?
Ben haber vermeden kimse içeri girmesin.
Burası önceden yemyeşil bir alandı.
Aşağıdaki tümcelerde bulunan adılları da siz bulun.
Bu romanı benden sonra kim okumak ister? ...................................................... ( ben, kim)
Niçin sen de onlar gibi davranmıyorsun? ................................................... ( sen, onlar)
Artık herkes kendini düşünür oldu. ............................................... ( herkes, kendi)
Dün biri burayı kiralamak istedi. .................................................... ( biri, bura)
Marketten ne aldın? ...................................................... ( ne )
12. Her İsme Bir Sıfat Ekle:
hoş koku, çalışkan kişi, bu kitap, bazı anlar, kaç ders, mavi kazak, uzun yol
Örneklerde olduğu gibi siz de adları birer sıfatla kullanın.
........... soru, .......... çizgi, .......... yardım, .......... kızlar, .......... insan, .......... hafta, .......... gömlek
13. Her Eyleme Bir Zarf Ekle:
Bugün görüşeceğiz. Biraz uzanmıştım. Çok çalıştı. Hızlı koşamıyordu. Zor çözdün.
Pek kibar davranır. Akşam gelirler. İçeri almamışsınız. Niçin gelmedin?
Örneklerde olduğu gibi siz de eylemleri birer zarfla kullanın.
........... konuştum. (açık) ............ aramadı. (hiç) ........... uğrasın. (yarın) .......... uyuyamıyor.(ışıksız)
......... çıkacak. (dışarı) ................ fark eder. (geç) ........... buldun? ( nasıl) .............. gelecekler. (yarın)
14. Edatları Unutmuşlar:
Aşağıdaki cümlelerde edatları kullanmayı unutmuşlar. Yandaki tablodan da yardım alarak boş bırakılan yerleri dolduralım.
• .......... senin gezdiğiniz bahçede açmaz çiçek.
• Bu ......... uğraştığına değecek mi?
• Sana yetişmek ...... çok uğraştım.
• Zaman su ..... akıyor.
Aşağıdaki cümlelerde edatları kullanmayı unutmuşlar. Tamamlama yardım eder misiniz?
• Cennet ........ güzel vatanımız var.
• Bana ........ bu işte bir yanlışlık var.
• Akşama ......... gelirim, demişti.
• İnsanlara sevgi ......... yaklaşmalı.
• Sabah ........... beri seni arıyoruz.
15. Bağlaçları Yerleştir:
Aşağıdaki cümlelerde bağlaçları kullanmayı unutmuşlar. Yandaki tablodan da yardım alarak boş bırakılan yerleri dolduralım.
• Çiçeklerden karanfil .......... gülü severim.
• Sizi çok aradım, ........ size ulaşamadım.
• ...... arayan var ..... soran.
• Gördüklerini anlat .... suçlular yakalansın.
Aşağıdaki cümlelerde bağlaçları kullanmayı unutmuşlar. Tamamlama yardım eder misiniz?
• ...... annemi ....... babamı çok özledim. ( Ne ... ne)
• Bugün ders .......... çalışmamış. ( de)
• Buradan ayrılamam; ............. huzuru burada buldum. ( çünkü)
• Filmi seyredebilirsin .............. yarın erken kalkmalısın. ( ama)
• Bu maçı kazanacağız .............. şampiyon olacağız. ( ve)
12 Eylül 2011 Pazartesi
klasik edebiyat yazma öğretimi
KLÂSİK TÜRK EDEBİYATI UNSURLARININ TÜRKÇE DERSİNDE YAZMA ÖĞRETİMİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ
Yakup YILMAZ[1]
Giriş
Türkler, dil malzemesinden Orhun kitabelerinden bu yana çok zengin bir edebiyat meydana getirmişlerdir. Bu edebiyat, farklı diller ve inançlar vasıtasıyla mana ve mazmun bakımından olduğu kadar, şekil ve mevzu bakımından da zenginleşmiştir.
Kızılelma mefkûresi ardınca yürüyen Türkler, Batıya doğru göç ettikçe farklı milletler ve inançlarla karşılaşmışlar, dilleriyle beraber kültür ve edebiyatlarını da çeşitlendirip zenginleştirmişlerdir. Bir yandan halk edebiyatı ürünleri ortaya çıkmaya devam ederken, öte yandan da İran ve Arap edebiyatlarından aldığı farklı ölçü, şekil ve sanatlarla oldukça zenginleşmiş, tabii ki bunları alırken de kendi karakteristik özelliklerini bu unsurlara sindirmiştir.
Klasik Türk edebiyatı, asırların ortaya koyduğu birikimi yine asırlarca muhafaza etmesini bilmiştir. Çağımızda elbette o edebiyatın hususiyetleriyle aynı şiirler meydana getirmek gerekmez; ancak şu var ki klasik Türk edebiyatı çağımızın cari şiir anlayışı tarafından değerlendirilebilecek çok zengin bir hazinedir.
Klasik Türk edebiyatını anlayamayanların şikâyeti, kelime hazinesinin Arapça ve Farsça kelimelerle dolu olduğudur. Elbette anlaşılmayan kelimelerin olması çok normaldir. Zamanın mekteplilerinin ortaya koyduğu ve aruz ölçüsünün esas alındığı bir edebiyatta aruzun gerektirdiği kelimelerin seçilmesi ve bu seçim esnasında da Arapça ve Farsça kelimelerin kullanılması çok normaldir. Çünkü bu dillerin edebiyatlarında ölçüye uymak adına duyulan endişe neticesinde aruz kalıplarına uygun kelimeler önceden tecrübe edilmişti.
Zamanın sanatseverleri klasik Türk edebiyatını anlayabilmek için az bir gayretle bu edebiyatın kelime hazinesine sahip olup anlamak imkânına sahip olabilirler. Anlaşılmasa bile atalarımızın ortaya koyduğu yüksek kültür ürünü olan bu edebiyata en azından saygı duymak bir vecibe telakki edilmelidir.
Klasik Türk edebiyatı unsurlarının Türkçe dersinde yazma öğretiminde değerlendirilmesi adını verdiğimiz bu çalışmada klasik Türk edebiyatı biçim, tür ve sanatlarının Türkçe öğretiminin yazma alanında hangi yönleri bakımından değerlendirilebileceği konusu ele alınmıştır.
Gelişme
Bu çalışmamızla, klasik edebiyattan seçtiğimiz bazı biçim, tür ve sanatları, Türkçe öğretiminin yazma alanında kullanma denemesinde bulunduk. Seçtiğimiz biçim, tür ve sanatlar şunlardır:
1. Taklidî Ahenk
2. Akd
3. Cinas
4. İntak
5. Lebdeğmez
6. Nazire
7. Selh
8. Tezat
9. Muvaşşah
Sıraladığımız bu biçim ve sanatların ne olduğunu ve bunlarla hangi özelliklere sahip yazma çalışmaları yapılabileceğini açıklayalım ve öğrencilerin yazdıkları örnekleri sizlere takdim edelim:
1. Taklidî Ahenk: Fikri, hissi, hayali kelimelerin manasından ziyade çıkardıkları seslerle anlatmaktır.[2]
Şıp şıp diye indi merdivenden
Açtı kapıyı küşâde-gerden
Taklidî ahenk tarzıyla yazı yazmanın Türkçe öğretiminin yazma alanında kullanılabilecek şekli manzum veya mensur yazılarda yansıma kelimeleri kullanarak yazma çalışması olabilir.
Yansıma kelimeler tabiattan alınan seslerden yapılmış kelimelerdir. Bu kelimeler tabiatın konuştuğu izlenimini verir.
Yansıma kelimeler sadece aslî biçimleriyle kullanılmazlar. Bunlardan çeşitli ekler vasıtasıyla kelime türetmek de mümkündür. Yansıma kelime yapan ekler ve örnek kelimeler şunlardır:
gümbürtü, hışırtı, şangırtı, cıvıltı…
gürle-, çınla-, üfle-, horla-, fırla-…
fısılda-, horulda-, mırılda-, şırılda-, fırılda-, gürülde-, çatırda-…
haykır-, fışkır-, hıçkır-, kışkır-, çemkir-, püskür-, tükür-, sümkür-…
üfür-, bağır- (< bankır-), öğür-, anır- (
Pınarbaşı İlköğretim Okulu’nda yaptırılan çalışmalardan örnekler:
PİKNİK MACERAM
Bir gün pikniğe gittiğimizde orayı çok sevmiştim, çünkü bir sürü hayvan vardı. Hele de o derenin şarıldaması ta uzaklardan duyuluyordu. Sonra biraz yürümeye başlamıştık kuşlar cıvıldıyordu, hele de o arılar topluluğu hep beraber vızıldayarak gitmeleri daha güzeldi. Biraz gezdikten sonra annem yemek hazırladı, annem su koyarken o suyun şırıltısı çok güzeldi.
Güneş batmaya başlamıştı. Kurtlar uğuldamaya başlamışlardı. Hava iyice kararmaya başladı. Baykuşlar guğulduyordu. Ağaca bir baktım ki tıs diye ses geliyor. Meğer yılanmış. Yılanı biraz izledikten sonra gözden kayboldu. Biz de arabaya bindik ve yola koyulduk eve geldiğimizde hemen horul horul uyudum.
Barış AYKUT 7-B Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
ORMAN GEZİSİ
Ormana geziye gittik ve ormanda kuş cıvıltıları vardı. Bir anda hava kararmaya başladı. Ve kurt ve çakallar ulumaya başladı kuş cıvıltıları susmuştu kuş cıvıltıları yerine baykuşun o korkunç sesleri vardı. Çadıra gitmiştik tam uyuyacaktık ama bir anda bir horultu duyduk ve bu horultunun kimden geldiğini merak ettik bu horultu ayının horultusuna benziyordu tamda tahmin ettiğimiz gibi ayının horultusuydu. Sabah olmuştu toparlandık gitme zamanı gelmişti tam toparlanırken bir ses duyduk ve çıngıraklı yılanın sesiydi bu ve çok güzel bir sesi var idi...
Kader DİKGÖZ 7/B 919 Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
KAMP SEVDAM
Sıcak bir yaz günüydü. Ormanda öğretmenim ve arkadaşlarla kamp yapıyorduk. Hocadan izin alıp üç arkadaş geziye çıktık. Önceleri çok güzeldi. Kuş cıvıltıları, tavşanların tıpırtıları, sincapların ceviz kıtlamaları sinek ve arı vızıltıları, şırıl şırıl akan şelale her şey mükemmeldi. Orman cıvıl cıvıldı. Sonra uzaktan bir homurdanma sesi geldi. Hava birden karardı, her ses kesilmişti. Etrafımıza baktık bayağı uzaklaşmış, yani kaybolmuştuk. Uzaktan gelen kurtların uğultuları bize doğru yaklaşıyordu. Çok korkmuş, ne yapacağımızı şaşırmıştık. İleride bir ışık gördük. Meğer kamptakiler bizi aramaya çıkmışlar. Sonunda bulunmuştuk. O günden sonra bir daha kampa gitmeyeceğimize üçümüz de söz vermiştik...
Beyzanur AYYILDIZ 7-B Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
KIZILDERİLİNİN HOMURTULARI
Bir ormanda neşe içinde oyun oynayan hayvanlar ve cıvıl cıvıl cıvıldayan kuşların sesleri dağların eteklerine kadar gidiyordu. Fakat o ormanda şarıldayan dere ve oyun oynayan hayvanların dışında biri daha vardı. Bu garip garip dolaşan ve kendi kendine homurdanan bir Kızılderili’ydi. Ona göre "beyaz insanlar doğayı kirletir" ilkesi hep vardı. Çünkü bir çok kez ellerinde atık su dolu olan bazı fıçılar görürdü ve bu fıçıları şarıl şarıl şarıldayan büyük bir dereye dökerlerdi. Bu dere zehirli su dolardı ve hiçbir hayvan bu dereden doya doya su içemez ve susuzluktan ölürlerdi. Bir gün ormana beyaz bir adam geldi ve o dereden su içip çimenlerin üstünde bayıldı kaldı. Zehirlenmişti. Hâlbuki o dereyi, o eskiden şarıl şarıl akan dereyi onlar kirletmişlerdi.
Aslında Kızılderili beyaz adamlar ağlasalar da zırlasalar da onlara yardım etmeyeceğine yemin etmişti. Fakat yerde yatan beyaz adamın daha fazla inildemesine dayanamadı ve yardım etti. Onu iyileştirdi. Buradaki hayvanların nasıl can çekiştiğini ve susuzluktan inim inim inildeyerek nasıl öldüklerini anlattı. Beyaz adam bu sözleri iyi düşündü ve "Az daha kendi hatam yüzünden ölecektim." diyerek zırıldamaya ve sonunda ağlamaya başladı.
Aslında bir kehanete göre bu beyaz adamın gözyaşları zehirli dereye döküldüğünde derenin zehri ortadan kalkmış ve hayvanların nesillerini devam etmeleri sağlanmış. Hayvanlar bu yüzden bu zamana kadar mutlu mesut yaşayabilmiş.
Fidan ÇITAK 7-A Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
2. Akd: Mensur bir sözü nazmetmek demektir.[3] Düz yazıyla oluşturulmuş metinler şiir kuralları da dikkate alınarak manzum hâle getirilir. Örnek olarak:
“Bir yere misafir gidilirken eli boş gidilmez. İlâhî! Ben de boş gelmedim, suç getirdim. Getirdiğim, dağların çekemediği ağır bir yüktü. Ben onu iki kat sırtımla taşıdım ve getirdim.” sözlerinin nazmedilmiş şekli şöyledir:
Eli boş gidilmez gidilen yere
Rabbim, boş gelmedim, suç getirdim.
Dağlar çekemezken o ağır yükü
İki kat sırtımla pek güç getirdim
Pınarbaşı İlköğretim Okulu öğrencilerinden bir örnek:
DENİZYILDIZININ ÖYKÜSÜ
Bir adam, okyanus sahilinde yürüyüş yaparken denize telaşla bir şeyler atan birisine rastlar.
Biraz daha yaklaşınca, bu kişinin sahile vurmuş denizyıldızların denize attığını fark eder ve “Niçin bu denizyıldızların denize atıyorsunuz?” diye sorar.
Topladıkların hızla denize atmaya devam eden kişi, “Yaşamaları için” yanıtını verince, adam şaşkınlıkla, “İyi ama burada binlerce denizyıldızı var. Hepsini atmanıza olanak yok. Sizin bunları denize atmanız neyi fark ettirecektir?” der.
Yerden bir denizyıldızı daha alıp denize atan kişi, “Bak, onun için çok şey fark etti.” Karşılığını verir.
Bir Yıldız Bir Yıldızdır
Bir adam vardı sahilde yürüyen
Denizyıldızlarını denize sürüyen
Sordum ona: “Ne yapıyorsun, nedir amacınız?”
Dedi bana: “Bir yıldız, sadece bir yıldız…”
Kurtulan bir olsa da anlamak gerek
Umutlanır görünce her bir yıldız
Gözden de yaş damlatmak gerek…
Kübra Karataş 2865, 8-C Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
3. Cinas: Lafzı bir, manası ayrı olup bir ibarede bulunan kelimelerdir.[4]
Eyleme vaktini zâyi
Deme kış yaz, oku yaz
Cinasla ilgili olarak kelime hazinesini zenginleştirici çalışmalar yapılabilir. Bu anlamda Pınarbaşı İlköğretim Okulu öğrencilerinin yaptığı çalışmalar şunlardır:
BİR YAZ GÜNÜ
O yaz Ayşe için çok önemliydi. Çünkü ailesiyle beraber yaz tatiline çıkacaklardı. Ayşe çok mutlu olmuştu. Gittiği yerde çok güzel bir havuz vardı. Orada yüzmeyi ve yüzünü havuzun içine daldırmayı çok seviyordu. Ayşe yaz tatilinde çoğu kez yazı da yazıyordu. Ayşe ve ailesi orada Ayşe’nin teyzesi Yıldız Hanım’ı da görmüşlerdi. Ayşe ve Yıldız teyze akşam olunca yıldızlara bakmayı çok seviyorlardı. Ayşe ve ailesinin o güzel hatıralarla dolu tatili bitmişti. Çünkü okullar açılacaktı. Ayşe elini yüzünü yıkayıp kahvaltıya oturdu. Ocak ayının bir kış gününde, Ayşe’ye annesi ocak başında bir yumurta pişirmişti. Ayşe onu hatırlamış ve annesine yine o yumurtadan yapmasını isteyip okula gitti.
Kezban Gümüş 7-B 671 Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
YAZ GÜZEL YAZMAK DEĞİL
Yaz güzel; ama yazı yazmak güzel değil. Bence pek çok öğrenc i yazı yazı yazmakla geçirmek istemez. Annem, yazın yazı yazacaksın, deyip duruyor. Babam da yüzdelik problemler çözeceksin, diyor. Ben yazın yüzdelik problem çözmek istemiyorum, yüzmek istiyorum. Bir de kırlarda gezip tozmak varken kalkmış babam beraber odun kıracağız diyor. Ayrıca annem bana güle güle ne derse beğenirsiniz? Yarın bahçedeki gülleri toplayalım, diyor. Olacak iş mi şimdi bu? Ben gül toplayayım arkadaşlarım gülüp eğlensin. Zaten kaç gündür bu işlerden kaçıyordum.
Hatice Tapıkara 7-B
TATİLİN BÖYLESİ
Yazın ailemle beraber köye dedemlerin yanına gittiğimizde bir kazın yeri kazdığını gördüm. Kendi kendime ‘bu yaz çok zevkli geçecek’ diyordum ki Türkçe öğretmenimin verdiği yazma ödevi aklıma geldi.
Dedemin yanına gittiğimizde yüzmek için yer olup olmadığını sordum. O da öyle bir yerin olmadığını söyledi ve bana yüz lira verip beni başından savdı.
Annemlerin yanına gittiğimde ocakta yemek pişirdiklerini gördüm. Anneme, sadece yazın değil kışın da gelmek istediğimi özellikle ocak ayında burada olmak istediğimi söyledim. O da bana elinde gülü verdi ve arkasından şirince gülüverdi.
Başak Erben 7-B 867 Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
4. İntak: Söylemeğe kabiliyeti olmayan şeyleri söyletmektir.[5] Özellikle insan dışındaki varlıkları konuşturma sanatı olarak bilinir. Çok yaygın olarak kullanılan bir edebî sanattır:
Yetişen her yeşil çemen yerde
“Vahdehû lâ şerîke leh” demede
KİTABIN DOĞUŞU
Merhaba. Ben kitabım. Benim nasıl doğduğumu biliyor musunuz? Ben her doğuşumda birçok zorluklardan geçerim. Ormanları aşar, fabrikaları gezer, insanları tanırım. Herkesin elinden geçer, bazen kirli olurum bazen temiz, bazen sevinirim, bazen üzülürüm, bazen olduğum yerde kalır, bazen gece sıcak yatakta yatarım.
Ben işte böyle doğarım. İlk önce benim için güzel ağaçları keserler. Onları kamyonlarla fabrikalara taşırlar. Benim için o insanları yorup canlarını yakarlar. O ağaçları kestikten sonra hamur haline getirip beni doğurmaya başlıyorlar.
Ben kâğıt şekline geldikten sonra yazılarımın yazılması için beni mürekkep dünyasına yani matbaaya gönderirler. Orada ben de birçok şey öğrendim. Mesela bir kez matematik kitabı okumuştum. İki kere ikinin dört olduğunu öğrendim. Sonra beni öğrencilere ve kitapçılara verirler. İşte ben bu kadar zevkli doğarım!
Meryem Gündüz 7/A Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
KALEMİN HİKÂYESİ
Ben bir kalemim. Benim nasıl bu hale geldiğimi, nerelerde kullanıldığımı hepiniz çok merak ediyorsunuz. O zaman ben size anlatmaya başlayayım.
Ben ilk başta bir tohumdum, fidan oldum. Zamanla ağaca dönüştüm. Sonra ağacı işçiler keserek fabrikalara gönderdiler. Fabrikalarda beni şu anda bulunduğum duruma getirdiler. Ben birçok işlemden geçtim. Şu anda beni her öğrenci kullanıyor. Ama bazı öğrenciler bilmezler ki ben ne kadar çok aşamadan geçtim.
Zeynep Aydın 7/A Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
5. Lebdeğmez: Dudak ünsüzleri denen “b, f, m, p, v” seslerinin bulunmadığı manzumelerdir.
Üsküdar Mevlevihanesi’nin sabık şeyhi ve Üsküdar’daki Selim Ağa Kütüphanesi’nin müdürü rahmetli Ahmet Remzi Akyürek Dede’nin şu gazeli meşhur bir örnektir:
Tarik-i aşka gir ehl-i hudâ ol
Gönül, gel lâyık-ı her i’tilâ ol
Dilersen dehrde âzâde-serlik
Gurûr-ı câhı terk eyle gedâ ol
Sakın izhârdan ağyâra hâlin
Yine sen derdine çâre-resâ ol
Cidâl-i kîl u kâle yok nihâyet
Ricâlullah ile hâl-âşinâ ol
Çekil izzetle uzlet kûşesinde
Azîz ol derd-i şöhretten cüdâ ol
Işığî mahlaslı Ahıskalı Emrah adlı halk şairinin lebdeğmez örneği de şöyledir:[6]
Ateşe yakar cihanı aşk ile nârın senin
Âh ettin arşa dayandı âh ile zârın senin
Nâs içinde destan oldun düştün dilden dillere
Yâr elinden serserisin ya hani ârın senin
Âşıksın aşnan ararsın âh edersin derinden
Aşnan sâdık yârin ise der sana ne nârından
Sad hezar nas ile senin aklın ala serinden
Şay’eder gizli sırların hercâyî yarın senin
Işığî der sıdk ile gel sen çalış Hak râhına
Git uzak şeytan şerrinden sığın şahlar şahına
Seni halk eden Hallâk’ın secde kıl dergâhına
Her ne dilek dilersen ihsan eder Tanrın senin
Lebdeğmezden yola çıkarak mayınlı harfler ve kelimeler adlı bir çalışma ortaya koyduk. Bu çalışmada sınıfça belirlenen bir kelime ve harf herhangi bir konudaki yazma çalışmasında kullanılmayacak diye kararlaştırılır. Yirmi dakikalık bir süre içinde yazılan yazılar kalan yirmi dakikalık sürede isteyen öğrencilerce okunur. Okuma esnasında kulaklar mayınlı harf ve kelimeye odaklanmıştır. Mayınlı harf ve kelime kullanılmadan yazı tamamlanmışsa alkışlanır; şayet mayınlı harf veya kelime varsa öğrenciler bir mayın gibi patlar.
Hem eğlendirici ve hem de yazmaya teşvik edici olması hasebiyle öğrencilerce çok beğenilmektedir.
Elif EDE adlı Pınarbaşı İlköğretim Okulu öğrencisinin yazdığı bir örnek:
(mayınlı harf: ğ; mayınlı kelime: bir)
BİTMEMİŞ TAKSİTLER
Küçükken annemi çamaşır makinesine çamaşır koyarken gördüm. O zamanlarda ben teybe kaseti koyar ve şarkılar dinlerdim. Dikkat ettim. Teyp de dönüyor, çamaşır makinesi de... Uzun gözlemler sonucu teybin ve çamaşır makinesinin aynı işi yaptıklarını gördüm. Annem banyodaydı. Çamaşırları yine makineye koyuyordu. Ben de ayaklarımdan çorapları çıkardım. Teybi çalıştırdım. Teybin içine çoraplarımı yerleştirdim. Annem banyoda işini bitirmiş. Yanıma geldi. Sordu:”Hayırdır, ne iş?” Ben: “İş anne, iş...” dedim. Annem fark etmemiş, ben teypte çamaşır yıkıyordum. Teyp durunca annem yine sordu: “Teypte ne var?” Cevap verdim: “Çamaşır...” Annemin kafası döndü. Devam ettim: “Burada da ben çamaşır yıkıyorum anne, ne var bunda.” Annem de bana ”Ne olacak kızım, önünde bitmemiş taksitler var.” dedi.
Elif EDE 7-A Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
6. Nazire: Bir şairin manzum bir eserine (alelekser gazeline) diğer bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede olmak üzere yazılan benzer şiirdir.[7] Pervane Beg’in nazire mecmuasından örnekler:[8]
Zâtî’nin yazdığı gazel şudur:
Fe‘ilƒt†n fe‘ilƒt†n fe‘ilƒt†n fe‘il†n
. . - - / . . - - / . . - - / . . -
‘IŸò va¾‘ eyledi dilde yine bir òaör-ı firƒî
Olımaz a¤a tet†mmƒt sipihr-i n†h kƒî
‘IŸò bir deváa imiŸ bƒå-ı ezelde bitmiŸ
ïalò-ı ‘ƒlem a¤a bƒr iki cihƒndur iki Ÿƒî
G†neŸi g”r ki adın mihr òomıŸ germ oluban
Öyk†n†p ‘ıŸòa yaòar ‘ƒlemi vƒy bu k†stƒî
Ne’ydig†m bilmedi kimse bu cihƒn bezminde
Ney gibi baårumı ‘ıŸò eylemeyince s–rƒî
Derd-i ûƒtŒ’ye ‘ilƒc itme øabŒbƒ y†ri var
‘IŸò bŒmƒrı cihƒn içre olur mı dervƒî
Mü’min Efendi’nin Zâtî’nin gazeline yaptığı naziresi de şudur:
Fe‘ilƒt†n fe‘ilƒt†n fe‘ilƒt†n fe‘il†n
. . - - / . . - - / . . - - / . . -
Bilmedin òabr†¤i kim teng mi olur ya ferƒî
Ned†r iy îƒce bu resme felek-ƒsƒ y†ce kƒî
¡ecer-i øayyibeden áƒöıl olur mŒve-i c–d
õemerƒt-ı ‘amel-i öƒliái virmez her Ÿƒî
Artuò olduòça îaøƒ dilde f†z–n oldı †mŒd
OlmıŸuz keôret-i iásƒn-ı ïudƒ’dan k†stƒî
Hem-dem-i î–r ola revzen açıla Cennet’den
Dilber eylerse naüar òabr†m olıcaò s–rƒî
džn vir†r òara îaber rŒŸ-i sepŒd iy M†’min
Ne revƒdur p†r ola penbe-i åafletle öımƒî
Pınarbaşı İlköğretim Okulu 7-B sınıfı öğrencisi Can Karabulut adlı öğrencimiz Orhan Veli’nin şiirine yaptığı nazire ile güzel bir örnek sunmuştur:
Aslı:
İSTANBUL'U DİNLİYORUM
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Önce hafiften bir rüzgâr esiyor;
Yavaş yavaş sallanıyor
Yapraklar, ağaçlarda;
Uzaklarda, çok uzaklarda,
Sucuların hiç durmayan çıngırakları;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
Naziresi:
İSTANBUL'U DİNLİYORUM
İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı
Kıyıda seyyar balık satıcıları
Gemilerde aşk sarhoşu olmuş onlarca insan
Hemen yanımda martıların sesleri
Keskin bir ağıt gibi ağlamaklı
İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı
Can KARABULUT 7-B, Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
7. Selh: Başkasının bir beytindeki kelimeleri değiştirmek; fakat manayı ibkâ etmek suretiyle benimsemektir.[9] Metinde anlam değişmeden kelimeleri değiştirmek, kelimelerin eş anlamlılarını kullanarak metni yeniden yazmaktır.
Diyarbakırlı Emîrî Efendi’nin na’tındaki:
Kûsun döğülür dâire-i mülk-i semâda
Hükmün sürülür mahkeme-i adl ü atâda
İsmin anılır ma’reke-i her dü-serâda
Vâsıl ola âvâre gönül kâm ü murâda
İfadeler Şeyh Galib’in bendine selh yapılmış gibidir:
Hutben okunur minber-i iklîm-i bekâda
Hükmün tutulur mahkeme-i rûz-ı cezâda
Gülbank-i kudûmün çekilir arş-ı hudâda
Esmâ-yı şerîften anılır arz u semâda
Örnek olarak Orhan Veli’nin İstanbul’u Dinliyorum adlı şiirini kullandık. İşte Pınarbaşı İlköğretim öğrencisi Sema Sarıcı’nın bir çalışması:
İSTANBUL'U DİNLİYORUM KOCAKÖY’Ü İZLİYORUM
İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı; Kocaköy’ü izliyorum, gözlerim yumuk.
Önce hafiften bir rüzgâr esiyor; İlk başta yavaştan bir yel savuruyor
Yavaş yavaş sallanıyor Ilgıt ılgıt dalgalanıyor
Yapraklar, ağaçlarda; Çiçekler dallarda
Uzaklarda, çok uzaklarda, Iraklarda pek ıraklarda
Sucuların hiç durmayan çıngırakları; Sakaların hiç susmayan zilleri
İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı. Kocaköy’ü izliyorum, gözlerim yumuk
İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı; Kocaköy’ü izliyorum, gözlerim yumuk.
Kuşlar geçiyor, derken; Serçeler uçuyor, derken;
Yükseklerden, sürü sürü, çığlık çığlık. Havalardan ordu gibi, bağıra bağıra
Ağlar çekiliyor dalyanlarda; Ağlar toplanıyor, denizlerde
Bir kadının suya değiyor ayakları; Bir hanım denize sürüyor ayaklarını
İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı; Kocaköy’ü izliyorum, gözlerim yumuk.
Sema SARICI 7-B, Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
8. Tezat: Mana bakımından birbirine karşı olan iki kelimeyi, iki fikri, iki hayali, bir münasebet kurarak söz içerisinde birlikte kullanma sanatıdır.[10]
Zıt anlamlı kelimelerin bir arada kullanıldığı şiire bir örnek:
Eden vuslat deminde fikr-i hicrân ağlasın gülsün
Dökenler eşk-i şâdî böyle her ân ağlasın gülsün
Lebi, can tâzeler, bîmâr çeşmi can alır Cevdet
O şûha dil veren dil-haste her an ağlasın gülsün
Divan edebiyatında “adem-vücûd, araz-cevher, arş-ferş, cennet-cehennem, cismanî-rûhânî, enfüsî-âfâkî, ezel-ebed, kevn-mekân, küfür-iman, mescit-meyhane, zahit-rind, şah-geda, vahdet-kesret, yâr-ağyâr…” gibi kelimelerle yapılan tezatlar çok kullanılmaktadır.[11]
Tezat, yazma öğretiminde zıt anlamlı kelimelerle yapılan yazma çalışması olarak da isimlendirilebilir. Bu anlamda öğrencilerin yaptığı çalışmalar şunlardır:
MEVSİMLER
Mevsimler çok karışıktır. Çünkü her yazın bir kışı, her ilkbaharın bir sonbaharı vardır. Yağmur yağınca hava kararır, güneş çıkınca da hava aydınlanır. Gece ve gündüz de öyledir. Gece hava kararır, gündüz ise hava aydınlanır.
İlkbaharda çiçekler ve yapraklar açar. Sonbaharda ise yapraklar dökülür. Yaz ve kış da öyledir. Yazın hava çok sıcaktır. Kışın ise hava çok soğuktur. Bu dünyanın kanunudur. Buna kimse karşı gelemez.
Neslihan ŞAHİN 7/B 973 Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
EV DOLU
Soğuk bir kış günü sıcak evimizde oturuyorduk. Birden kapıya vuruldu. En çok sevdiğim Kübra ile en çok nefret ettiğim Büşra gelmişti. En sevdiğim arkadaşım bence iyi kalpli, en nefret ettiğim arkadaşım ise kötü kalpli bir insandı. Onlar bize geldiklerinde sabahtı, onlar giderken de akşam olmuştu. Neden geldiklerini sordum. Kübra “Bizim evimiz eski, neredeyse çökecek gibi, evde durulmuyor.” dedi. Büşra da “Biliyorsun ki bizim evimiz de yeni. Yapılacak bazı yerleri var. O yüzden ev henüz durulacak gibi değil.” dedi. Ben de her ikisini de o gün evime aldım.
Büşra EKİNVEREN 7-B Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
ORMANDA KAYBOLAN KÜÇÜK KIZ
Ormanda aşağı yukarı inip çıkıyordum. Aniden önüme siyah beyaz bir kedi çıktı. İleride bir dağ vardı ama geriye bakınca da yolun çok uzun olduğunu fark ettim. Eve giderken uzun yolun yerine kısa yolu tercih ettim. Ama ben küçük ve büyük dağların fotoğrafını çekecektim. Önüme sağa ve sola giden bir yol çıkmıştı. Sağ yolu seçtikten sonra ileri geri koşturmaya başladım. Önüme arkama bakıyordum fakat yolu bulamıyordum. Küçük bir evin bahçesinde elma ve biber vardı ve tadına bakınca da elmanın tatlı biberin ise acı olduğunu anladım. Hava aydınlıktı ama etrafı kara bulutlar kaplayınca etraf karanlığa döndü. Arkadaşlarım çok iyi insanlardı ama bize kötü davrananlar da vardı. Bazı kişiler bizden nefret ediyordu bazıları ise bizi sevdiğini söylüyordu. O kadar yorgundum ki eski dinç hallerimi özlemiştim. Annem varken hasta değil sağlam dimdik ayakta duruyordum. Evin yolunu bulunca arkadaşlarıma olan nefretimin yerini sevgi bürümüştü.
Burcu Altunçay 7/B 407 Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
9. Muvaşşah: Her mısranın ilk harfi yukarıdan aşağıya doğru okununca bir isim çıkacak biçimde düzenlenmiş şiirlere denir.[12] Buna akrostiş veya istihrâc da denir. Aşağıdaki muvaşşahta ortaya çıkan isim “Fâtıma”dır.
Firkatin aldı bütün neşve vü tâbım bu gece
Ağlamaktan yine zehr oldu şarâbım bu gece
Taştı peymâne-i gam kalmadı şekvâya mecâl
Mihverimde dolaşır leşker-i endûh u melâl
Hep senin aşkın ile böyle harâbım bu gece
Öğrencilerin kelime servetini zenginleştirici bir çalışma olan muvaşşah ya da yabancı adıyla akrostiş kısa süre tutması bakımından da seçilebilecek bir yazma çalışmasıdır.
Pınarbaşı İlköğretim Okulu öğrencisinden bir örnek:
BEYTULLAH KAYA
Bir gün uzunca dalmışım
Ey mavi gökyüzü
Yüreğimi çalmışsın
Tamamen gönlümü almışsın
Ulaşamıyorum artık
Leyla ile Mecnun gibi
Leylasız Mecnun gibi ya da
Almışsın aklımı
Her zaman düşünürüm seni
Kayalarda tepelerde
Allah’ım bana sen yardım et
Yüreğim tutuşup
Ateş almasın.
Beytullah KAYA 6-D Ümraniye Pınarbaşı İlköğretim Okulu
Sonuç
Klasik Türk edebiyatının zenginliği, içine girdikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Bu zenginliği hiç çekinmeden kullanmak gerekir. Klasik Türk edebiyatının en esrarlı şairi Şeyh Galip’in anlayışıyla hareket ederek ve:
Çaldımsa da mîri malı çaldım
diyerek klasik Türk edebiyatı unsurlarının her zaman ve zeminde kullanılmasını sağlamalı.
Hâsılı, eskimeyen klasik Türk edebiyatının unsurlarına eskilerin şimdiye kalan mirası anlayışıyla yaklaşmalı, onun zenginliğinden ve güzelliğinden sınırsızca istifade etmeli.
KAYNAKÇA:
TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: İstanbul 1973, 184 s. Enderun Kitabevi.
YILMAZ, Yakup: Pervâne Beg Nazîre Mecmuası (99b-129a) Transkripsiyonlu, Edisyon Kritikli Metin: M.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Eski Türk Edebiyatı Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 224 s. İstanbul 2001.
DİLÇİN, Cem: Örneklerle Türk Şiir Bilgisi: Ankara 1995, XIV+529 s. TDK Yayınları: 517.
İPEKTEN, Haluk: Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz: İstanbul 1994, VIII+340 s. Dergâh Yayınları.
ÜZGÖR, Tahir: Edebiyat Bilgileri: İstanbul 1983, XVI+399 s. Veli Yayınları.
KOCAKAPLAN, İsa: Açıklamalı Edebî Sanatlar: İstanbul 1992, 188 s. MEB Yayınları: 2394.
[1] Dr. Pınarbaşı İlköğretim Okulu.
[2] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı:17. s.
[3] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: 19. s.
[4] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: 31. s.
[5] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: 67. s.
[6] KOCAKAPLAN, İsa: Açıklamalı Edebî Sanatlar. 90. s.
[7] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: 114. s.
[8] YILMAZ, Yakup: Pervâne Beg Nazîre Mecmuası (99b-129a):
[9] TAHİRÜ’L-MEVLEVÎ: Edebiyat Lügatı: 134. s.
[11] ÜZGÖR, Tahir: Edebiyat Bilgileri. 366. s.
[12] DİLÇİN, Cem: Örneklerle Türk Şiir Bilgisi: 493-494. s.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)