4 Temmuz 2012 Çarşamba
kutadgu bilig - 2
0102. ajunda çawı bardı hakan küsi
körümegli közlerde kitti usı
0103. ajun inçke tegdi tüzüldi törü
törü birle atın kopurdı örü
0104. akı sûretin kim köreyin tése
kelip körsü hakan yüzini usa
0105. cefâsız vefâlığ tilese kutun
yüzi kör kılınçı vefâ ol bütün
0106. asığ kolsa barça özüñ yassızın
berü kel tapuğ kıl köñül bér isin
0107. tüzün kılkı alçak bağırsak köñül
köreyin tése kel munı kör amul
0108. ay edgü kılınç aslı edgü uruğ
ajun kalmasunı siziñsiz kuruğ
0109. bayat bérdi devlet ay terken kutı
anıñ şükri kılğu okıp miñ atı
0110. idi kéçki söz ol meselde kelir
ata ornı atı oğulka kalır
0111. ata ornı kaldı atı ma bile
adın ma takı bolsu miñ miñ ula
0112. talu neñ tañuk tuttı miñ miñ elig
munu kıl tañukı kutadğu bilig
0113. olarnıñ tañukı kelir hem barır
meniñ bu tañuk boldı meñü kalır
0114. neçe térse dünyâ tüker alkınur
bitise kalır söz ajun tezginür
KUTADGU BİLİG 15
0115. kitâbka bitindi bu hakan atı
bu at meñü kaldı ay terken kutı
0116. ya rab üste devlet tükel kıl tilek
kamuğ işte bolğıl sen arka yölek
0117. sewerin esen tut yağısın kötür
sewinçin tolu tut sakınçın kotur
0118. yağa tursu yağmur yazılsu çéçek
kurımış yığaçtın salınsu küjek
0119. bolu bérsü ewren tuçı ewrilü
kodı bolsu düşmân başı kavrılu
0120. yağız yér bakır bolmağınça kızıl
ya otta çéçek önmeginçe yaşıl
0121. tirilsüni terken kutı miñ kutun
telinsüni körmez karakı otun
0122. takı ma negü erse ârzû tilek
bayat ok bolu bérsü arka yölek
0123. sewinçin awınçın küwençin éli
aşasu yaşasunı lukmân yılı
V
yéti yulduz on iki ükekni ayur
0124. bayat atı birle sözüg başladım
törütgen igidgen keçürgen idim
0125. törütti tilek teg tüzü ‘âlemığ
yaruttı ajunka künüg hem ayığ
0126. yarattı kör ewren tuçı ewrilür
anıñ birle tezginç yéme tezginür
0127. yaşıl kök yarattı öze yulduzı
kara tün törütti yaruk kündüzi
0128. bu kökteki yulduz bir ança bezek
bir ança kulavuz bir ança yezek
0129. bir ança yarutmış halâyıkka ol
bir ança kulavuz bulur yitse yol
0130. kayusı örürek kayusı kodı
kayusı yarukrak kayu eksüdi
0131. bularda eñ üstün sekentir yorır
iki yıl sekiz ay bir ewde kalır
0132. anıñda basa boldı ikinç oñay
bir ewde kalır on adın iki ay
0133. üçünçi kürüd keldi köksün yorır
kayuka bu baksa yaşarmış kurır
0134. yaşık boldı törtinç yaruttı ajun
yakışsa yarutur bakışsa özün
16 YUSUF HAS TAYANGU
0135. sewüg yüz urundı béşinçi sewit
sewe baktı erse sen özni awıt
0136. basa keldi ârzû tilek ârzûlar
kayuka yağuşsa añar öz ular
0137. bularda eñ altın bu yalçık yorır
yaşık birle utru bakışsa tolır
0138. on iki ükek ol bularda adın
kayu iki ewlig kayu birke in
0139. kozı yazkı yulduz basa ud kelir
erentir kuçık birle sançu yorır
0140. kür arslan bile koşnı buğday başı
basa ülgü boldı çadan ya işi
0141. basa keldi oğlak könek hem balık
bular tuğdı erse yarudı kalık
0142. üçi yazkı yulduz üçi yaykı bil
üçi küzki yulduz üçi kışkı bil
0143. üçi ot üçi suw üçi boldı yél
üçi boldı toprak ajun boldı él
0144. bularda birisi biriñe yağı
yağıka yağı ıdtı kesti çoğı
0145. karışmaz yağılar yaraştı için
körüşmez yağılar kötürdi öçin
0146. itigli bayatım ite bérdi öz
ite bérdi tüzdi yaraşturdı tüz
0147. basa aydım emdi munu yalñukuğ
ağırlıkı boldı bilig ög ukuğ
VI
yalñuk oğlanı ağırlıki bilig ukuş birle erdükin ayur
0148. törütti üdürdi seçü yalñukuğ
añar bérdi erdem bilig ög ukuğ
0149. köñül bérdi hem me yorıttı tilig
uwut bérdi kılk hem kılınçı silig
0150. bilig bérdi yalñuk bedüdi bu kün
ukuş bérdi ötrü yazıldı tügün
0151. bayat kimke bérse ukuş ög bilig
üküş edgülükke uzattı elig
0152. biligni bedük bil ukuşnı uluğ
bu iki bedütür üdürmiş kuluğ
0153. bu sözke tanukı munu keldi söz
bu sözni eşitgil sözüg munda üz
0154. ukuş kayda bolsa uluğluk bulur
bilig kimde bolsa bedüklük alur
KUTADGU BİLİG 17
0155. ukuşluğ ukar ol biliglig bilir
biligli ukuğlı tilekke tegir
0156. bilig ma‘nîsi bil negü tér bilig
bilig bilse ötrü yırar erde ig
0157. biligsiz kişi barça iglig bolur
igig emlemese kişi terk ölür
0158. yorı ay biligsiz igiñni ota
biligsiz otın sen ay bilge kuda
0159. ukuş ol burunduk anı yetse er
tilekke tegir ol tümen ârzû yér
0160. ukuş bolsa erke kör asğı üküş
bilig bilse ötrü bolur er küsüş
0161. ukuş birle işler kamuğ iş küdüg
bilig birle bekle bu bulmış üdüg
VII
til erdemin münin asığın yasın ayur
0162. ukuşka biligke bu tılmaçı til
yaruttaçı erni yorık tilni bil
0163. kişig til ağırlar bulur kut kişi
kişig til uçuzlar barır er başı
0164. til arslanturur kür éşikte yatur
ayâ ewlig er sak başıñnı yéyür
0165. tilin emgemiş er negü tér eşit
bu söz işke tutğıl özüñe iş it
0166. méni emgetür til idi ök telim
başım kesmesüni keseyin tilim
0167. sözüñni küdezgil başıñ barmasun
tiliñni küdezgil tişiñ sınmasun
0168. biliglig bilig bérdi tilke bışığ
ayâ til idisi küdezgil başığ
0169. esenlik tilese seniñ bu özüñ
tiliñde çıkarma yarağsız sözüñ
0170. bilip sözlese söz biligke sanur
biligsiz sözi öz başını yéyür
0171. üküş sözde artuk asığ körmedim
yana sözlemişte asığ bulmadım
0172. üküş sözleme söz birer sözle az
tümen söz tügünin bu bir sözde yaz
0173. kişi söz bile koptı boldı melîk
üküş söz başığ yérke kıldı kölik
0174. üküş sözlese yañşadı tér bilig
yana sözlemese ağın tér tilig
18 YUSUF HAS TAYANGU
0175. kalı mundağ erse yorık utru ur
yorık utru ursa kişig yoklatur
0176. tilig ked küdezgil küdezildi baş
sözüñni kısurğıl uzatıldı yaş
0177. til asğı telim bar yası ma üküş
ara ögdilür til ara miñ söküş
0178. kalı mundağ erse bilip sözle söz
sözüñ bolsu közsüz karağuka köz
0179. biligsiz karağu-turur belgülüg
yorı ay biligsiz bilig al ülüg
0180. toğuğlı ölür kör kalır belgü söz
sözüñ edgü sözle özüñ ölgüsüz
0181. iki neñ bile er karımaz özi
bir edgü kılınçı bir edgü sözi
0182. kişi tuğdı öldi sözi kaldı kör
özi bardı yalñuk atı kaldı kör
0183. tiriglik tilese özüñ ölmegü
kılınçıñ sözüñ edgü tut ay bügü
0184. tilig ögdüm ança ara söktüküm
tilekim söz erdi saña yördüküm
0185. kamuğ sözni yığsa ukuş taplamaz
kerek sözni sözler kişi kizlemez
0186. sözüm oğluma sözledim men toña
oğul minde altın maña ne teñe
0187. saña sözledim men sözüm ay oğul
saña bérdi bu pend özüm ay oğul
0188. kümüş kalsa altun meniñdin saña
anı tutmağıl sen bu sözke teñe
0189. kümüş işke tutsa tüker alkınur
sözüm işke tutsa kümüş kazğanur
0190. kişidin kişike kumaru söz ol
kumaru sözüg tutsa asğı yüz ol
0191. bu kün tügme kaşıñ ay bilge bügü
özüm ‘udrin aysa yéme eymenü
VIII
kitâb idisi öz ‘udrin ayur
0192. tilekim söz erdi ay bilge bügü
kédin keldeçike özüm sözlegü
0193. ukuş keldi utru ayur bütrü kör
sözüñ bolsa yañluk saña bolğa kor
KUTADGU BİLİG 19
0194. bodun tili yawlak séni sözlegey
kişi kılkı kirtüç etiñni yégey
0195. baka kördüm erse yinik boldı yük
özüm aydı sözle sözüñ barı tök
0196. negülük tése sen ayayın saña
eşitgil sözümni ay ersig toña
0197. bu yalñuk atı boldı yalñluk üçün
bu yalñluk uruldı bu yalñuk üçün
0198. yañılmaz kişi kim ayu bér maña
yañılmış tümen miñ ayayın saña
0199. biliglig idi az biligsiz üküş
ukuşsuz üküş bil ukuşluğ küsüş
0200. biligsiz biligligke boldı yağı
biligsiz biligligke kıldı çoğı
0201. kişide kişi adrukı bar telim
bu adruk biligdin ayur bu tilim
0202. biligligke sözledim uş bu sözüm
biligsiz tilini bilümez özüm
0203. biligsiz bile hîç sözüm yok meniñ
ay bilge özüm uş tapuğçı seniñ
0204. sözüm sözlemişke saña eymenü
özüm ‘üdri koldı saña uş munu
0205. sözüg sözledeçi azar hem yazar
ukuşluğ eşitse oñarur tüzer
0206. burundukluğ ol söz téve burnı teg
barur kança yetse titir boynı teg
0207. bilig sözledeçi kişi bar üküş
anı bildeçi er maña ked küsüş
0208. kamuğ edgülükler bilig asğı ol
bilig birle buldı mesel kökke yol
0209. bilig birle sözle kamuğ sözni sen
biligin bedük bil kamuğ özni sen
0210. yaşıl köktin éndi yağız yérke söz
sözi birle yalñuk ağır kıldı öz
0211. kişi köñli tüpsüz teñiz teg-turur
bilig yinçü sanı tüpinde yatur
0212. teñizdin çıkarmasa yinçü kişi
kerek yinçü bolsun kerek say taşı
0213. yağız yér katındakı altun taş ol
kalı çıksa begler başında tuş ol
0214. biliglig çıkarmasa bilgin tilin
yarutmaz anıñ bilgi yatsa yılın
20 YUSUF HAS TAYANGU
0215. ukuşlı biligli idi edgü neñ
kalı bulsa işlet uçup kökke teñ
0216. negü tér eşitgil bu él kend begi
ukuşka biligke yetürmiş ögi
0217. ajun tutğuka er ukuşluğ kerek
bodun basğuka ög kerek hem yürek
0218. ukuş birle tuttı ajun tutğuçı
bilig birle bastı bodun basğuçı
0219. ajunka apa énmişinde berü
ukuşluğ uru keldi edgü törü
0220. kayu üdte erse bu künde burun
biligligke tegdi bedükrek orun
0221. ukuş birle eslür kişi artakı
bilig birle süzlür bodun bulğakı
0222. bu ikin itümese kodğıl bilig
kılıçka tegürgil sen ötrü elig
0223. bügü bilge begler bodunka başı
kılıç birle itmiş biligsiz işi
0224. ajun tutğuka er ukuş bilse ked
bodun basğuka er bilig bilse ked
0225. bu iki birikse bolur er tükel
tükel er ajunuğ temâm yér tükel
0226. apañ iki ajun kolur erse sen
otı edgülük ol kılur erse sen
0227. kalı edgü bolmak tilese özüñ
yorı edgülük kıl kesildi sözüñ
0228. kişi meñü bolmaz bu meñü atı
anın meñü kaldı bu edgü atı
0229. özüñ meñü ermez atıñ meñü ol
atıñ meñü bolsa özüñ meñü ol
IX
edgülük kılmak ögdisin asığlıkin ayur
0230. kalı bolsa elgiñ bodunka uzun
kamuğ edgülük kıl kılınçın sözün
0231. yégitlik kaçar ol tiriglik uçar
bu tüş teg ajundın özüñ terk keçer
0232. tiriglikni mün kıl asığ edgülük
yarın bolğa edgü yégü kedgülük
0233. negü tér eşitgil kişi edgüsi
yorıp tın tokığlı âhır ölgüsi
0234. ajunda ne yañlığ eren tuğdı kör
bir ança yorıdı yana öldi kör
KUTADGU BİLİG 21
0235. kerek beg kerek kul ne edgü isiz
özi öldi erse atı kaldı iz
0236. saña teg,di emdi kezigçe orun
kamuğ edgülük kıl sen edgü burun
0237. tirig ölgü âhır töşeñü yérig
kişi ölse edgün kör atı tirig
0238. iki törlüg at ol bu tilde yorır
bir edgü bir isiz ajunda kalır
0239. isizke söküş edgü ögdi bulur
özüñke baka kör kayusın kolur
0240. özüñ edgü bolsa atıñ ögdilig
kalı bolsa isiz söküş ây silig
0241. söküşlüg nelük boldı zahhâk otun
nelük ögdi buldı ferîdûn kutun
0242. biri edgü erdi anı ögdiler
biri isiz erdi anı söktiler
0243. isizmü saña yég azu edgümü
söküşmü kolur sen azu ögdimü
0244. kayusın tilese üdürgil birin
isiz edgü bolsa ökünme yarın
0245. muñar meñzetür söz sınamış kişi
sınamış kişi bildi él kün işi
0246. kişi edgü atın kör, alkış bulur
atıkmış isiz ölse karğış bulur
0247. neçe me sınadım isiz kılğuçı
kite bardı künde üzüldi küçi
0248. neçe kördüm erse isizler işi
ozu bolmadı ay biliglig kişi
0249. isizlik ot ol ot küyürgen bolur
yolında keçig yok öyülgen ütülgen] bolur
0250. körü tursa bizde oza barğuçı
kara tut ya begler ajun tutğuçı
0251. bularda kayu buldı erse bilig
olar urmış üd kün ajunka elig
0252. bilig kimde erse ajun begleri
törü edgü urmış kişi yégleri
0253. bu kün me kim edgü atansa kişi
olar boldı aşnu ol edgü başı
0254. bügü beg kim erse biligke yakın
biliglig kişig kılmış özke yakın
0255. elig urmış işke bakıp işlemiş
bilig işke tutmış bodun başlamış
22 YUSUF HAS TAYANGU
0256. élin itmiş ötrü bayumış kara
kara baylıkın kılmış özke tura
0257. atı edgü bolmış atanmış akı
akı ölse atı tirig tép okı
0258. ölürin bilip kılmış özke itig
bitip kodmış atın tirigke bitig
0259. bu kün kim okısa olarığ bilir
añar ötkünür andın edgü kelir
0260. negü bar ajunda biligde küsüş
biligsiz tése erke körksüz söküş
0261. negü tér eşitgil biliglig kişi
ajunda sınayu yetilmiş yaşı
0262. biligsizke törde orun bolsa kör
bu tör élke sandı ilig buldı tör
0263. kalı bilgeke tegse élde orun
ol él boldı törde takı ked burun
0264. biligke-turur bu ağırlık kamuğ
ajunka kerek tör kerek él kapuğ
0265. iki törlüg ol kör bu aslı kişi
biri beg biri bilge yalñuk başı
0266. anıñda naru barça yılkı sanı
tilese munı tut tilese anı
0267. sen emdi kayu sen maña ay aça
ikide biri bol üçünçte kaça
0268. kılıç aldı biri bodunuğ tüzer
kalem aldı biri yorık yol süzer
0269. olardın kalu keldi edgü törü
kumaru-turur tegse koprur örü
0270. ölügdin tirigke kumaru söz ol
kumaru sözüg tutsa asğı yüz ol
0271. biligsiz karağu-turur belgülüg
ây közsüz karağu bilig al ülüg
0272. kişi körki söz ol bu söz ök telim
yorı edgü sözlüg kişig ög tilim
0273. mesel keldi türkçe muñar meñzetür
anı sözledim men munu yañzatur
0274. ukuş körki til ol bu til körki söz
kişi körki yüz ol bu yüz körki köz
0275. tili birle yalñuk sözi sözlenür
sözi yakşı bolsa yüzi suwlanur
0276. körü barsa emdi bu türk begleri
ajun beglerinde bular yégleri
KUTADGU BİLİG 23
0277. bu türk beglerinde atı belgülüg
toña alp er erdi kutı belgülüg
0278. bedük bilgi birle üküş erdemi
biliglig ukuşluğ bodun ködrümi
0279. ne üdrüm ne ködrüm ne ersig eren
ajunda tétig er yédi bu cihân
0280. tejikler ayur anı efrasiyâb
bu efrasiyâb tuttı éller talap
0281. idi artuk erdem kerek ög bilig
ajun tutğuka ötrü sunsa elig
0282. tejikler bitigde bitimiş munı
bitigde yok erse kim ukğay anı
0283. idi yakşı aymış azığlığ kür er
azığlığ eren berk tügünler yazar
0284. miñ erdem kerek bu cihân tutğuka
kür arslan kerek bu kulan basğuka
0285. ajunçıka erdem kerek miñ tümen
anın tutsa él kün kiterse tuman
0286. kılıç ursa bıçsa yağı boynını
törü birle tüzse éli bodnını
X
bilig ukuş erdemin asığın ayur
0287. tilekim söz erdi ay bilge bügü
ukuşuğ biligig özüm sözlegü
0288. ukuş ol yula teg karañku tüni
bilig ol yarukluk yaruttı séni
0289. ukuşun ağar ol biligin bedür
bu iki bile er ağırlık körür
0290. muñar bütmese kör bu nûşîn revân
ukuş közi birle yaruttı cihân
0291. törü tüz yorıttı bayudı bodun
atın edgü kıldı ol edgü üdün
0292. mañar tegdi mundağ biliglig sözi
tamudın yırar tép tamuğluk özi
0293. kiçig oğlanığ kör ukuşka ulam
yaşı yetmeginçe yorımaz kılâm
0294. ukuşluğ kişi kör karısa munar
ukuş kitti tép hem kalem me tınar
0295. kalı télve ursa kör ölse kişi
ölüm yok añar hem birilmez şişi
0296. negülük tése sen ukuşsuz-turur
ukuşsuz kişiler ülügsüz-turur
24 YUSUF HAS TAYANGU
0297. ukuşka-turur bu ağırlık itig
ukuşsuz kişi bir awuçça tetig
0298. körü barsa yakşı ayur bu sözüg
ukuşsuz biligsiz bedütmez özüg
0299. körü barsa barça urur bu kedük
ukuşluğ biliglig kör aslı ked ök
0300. ukuş bolsa aslı bolur bolsa er
bilig bolsa beglik kılur kılsa er
0301. kimiñde ukuş bolsa aslı bolur
kayuda bilig bolsa beglik bulur
0302. yağız yér öze yalñuk oğlı elig
kötürdi kamuğka yetürdi bilig
0303. ukuş birle aslı atanur kişi
bilig birle begler iter él işi
0304. tümen miñ tü erdem üküş ögdiler
ukuş birle kılmış üçün ögdiler
0305. ukuş azın azlanma asğı üküş
bilig azın azlanma erke küsüş
0306. bu tört neñ azın azka tutma negü
bügü sözlemiş söz eşitgü ögü
0307. bu törtte biri ot birisi yağı
üçünçi ig ol kör tiriglik ağı
0308. basası bilig ol bularda biri
bu tört neñ uçuz tutma yüksek töri
0309. bu tegme biri asğı yası telim
kayusı bérim teg kayusı alım
0310. bilig kîmyâ teg ol neñ irklü-turur
ukuş ordusı ol neñ üglü-turur
0311. yıparlı biligli teñi bir yañı
tutup kizlese bolmaz özde öñi
0312. yıpar kizlese sen yıdı belgürer
bilig kizlese sen tilig ülgüler
0313. bilig baylık ol bir çığay bolğusuz
tegip oğrı tevlig anı alğusuz
0314. kişen ol kişike bilig hem ukuş
kişenlig yarağsızka barmaz üküş
0315. sewügrek atın er kişenlig tutar
kereklig atın kör küdezlig tutar
0316. kişenlig küremez kerekçe yorır
tuşağlığ yıramaz tilekçe barır
0317. ukuş ol saña edgü andlığ adaş
bilig ol saña ked bağırsak kadaş
KUTADGU BİLİG 25
0318. biligsizke bilgi kılınçı yağı
adın bolmasa tap bu iki çoğı
0319. muñar meñzetü keldi türkçe mesel
okığıl munı sen köñül ögke al
0320. ukuşluğ kişi,ke iş,i tap ukuş
biligsiz kişi,ke atı tap söküş
0321. biligligke bilgi tükel ton aş ol
biligsiz kılınçı yawuz koldaş ol
0322. ukuşluğ ked er öwke özdin yırat
biliglig beg er buşma edgü kıl at
0323. bu iki bile işke yakma iwe
kalı yaksa kıldıñ tiriglik yawa
0324. ökünçlüg bolur tutşı öwke işi
yazukluğ bolur işte buşsa kişi
0325. amulluk kerek erke kılkı oñay
örüglük kerek begke tuğsa kün ay
0326. tüzünlük kerek hem siliglik kerek
ukuşluğ kerek hem biliglig kerek
0327. ukuşluğ kerek ked üdürse kişig
biliglig kerek ked bütürse işig
0328. yarağlığ yarağsıznı titrü körüp
kereklig kereksizni kirtü sorup
0329. adırsa üdürse seçe bilse öz
kamuğ iş içinde yitig tutsa köz
0330. bolur ötrü işler bütün hem bışığ
biliglig kişiler bışığ yér aşığ
0331. tilekke tegir ol bu yañlığ kişi
ikigü ajunda itiglig işi
0332. buşaklık bile erke öwke yawuz
bu iki bile tutçı emger et öz
0333. eşitgil negü tér bügü bilge teñ
bu söz işke tutğıl ayâ kızğu eñ
0334. buşı bolsa yalñuk biligsiz bolur
kalı öwke kelse ukuşsuz kılur
0335. buşılık yawuz erke éltür bilig
otunluk kılur buşsa kılkı silig
0336. eşitgil negü tér biliglig kişi
biliglig sözi çın sewüg cân tuşı
0337. bu bir kaç neñ ol kör kişike yawuz
munı kılsa yalñuk alıkar et öz
0338. bularda birisi bu til yalğanı
munıñda basası sözüg kıyğanı
26 YUSUF HAS TAYANGU
0339. üçünçi takı bir bor işçe sewe
séziksiz bu er boldı birtem yawa
0340. takı biri erke bu arkuk kılınç
bu arkuk kılnçlığka bolmaz sewinç
0341. yana bir arığsız bu kılkı otun
kişiler ewinde bu koprur tütün
0342. yana bir tili él buşı öwkelig
ulıtur kişig sökse açsa tilig
0343. bu kaç neñ birikse biregü öze
anıñdın yırar ol ıduk kut teze
0344. bolu bérmez ewren başı tezginür
anıñ birle kılkı yañı tezginür
0345. yorı edgülük kıl ay edgü kişi
itiglig bolur tutçı edgü işi
0346. negü tér eşit emdi kılkı silig
sınayu tegip élke sunmış elig
0347. karımaz bu edgü neçe yıllasa
isizlik edikmez neçe edlese
0348. yaşı kısğa isiz ökünçün karır
uzun yaşlığ edgü ökünçsüz yorır
0349. tilekin bulur edgü künde yañı
isizniñ küniñe miñ artar muñı
XI
kitâb atı yörügin yéme awuçğalıkın ayur
0350. kitâb atı urdum kutadğu bilig
kutadsu okığlıka tutsu elig
0351. sözüm sözledim men bitidim bitig
sunup iki ajunnı tutğu elig
0352. kişi iki ajunnı tutsa kutun
kutadmış bolur bu sözüm çın bütün
0353. bu kün toğdı ilig tédim söz başı
yörügin ayayın ey edgü kişi
0354. basa aydım emdi bu ay toldını
anıñdın yaruyur ıduk kut küni
0355. bu kün toğdı tégli törü ol köni
bu ay toldı tégli kut ol kör anı
0356. basa aydım emdi kör ögdülmişig
ukuş atı ol bu bedütür kişig
0357. anıñda basası bu odğırmış ol
munı ‘âkibet tép özüm yörmiş ol
0358. bu tört neñ öze sözledim men sözüg
okısa açılğay yitig kıl közüg
KUTADGU BİLİG 27
0359. sewinçin yorığlı ay edgü yégit
sözümni yawa kılma köñlün eşit
0360. katığlan yañılma könilik yolın
yégitlik yawa kılma asğın alın
0361. küsüş tut yégitlik keçer sénde terk
kaçar bu tiriglik neçe tutsa berk
0362. seniñde bar erken yégitlik küçi
yawa kılma tâ‘at tapuğ kıl tuçı
0363. küser-men yégitlikke öknür özüm
ökünçüm asığ yok keser-men sözüm
0364. kimiñ kırkta keçse tiriglik yılı
esenleşti erke yégitlik tili
0365. tegürdi maña elgin elig yaşım
kuğu kıldı kuzğun tüsi teg başım
0366. okır emdi altmış mañar kel téyü
busuğ bolmasa bardım emdi naru
0367. kimiñ yaşı altmış tüketse sakış
tatığ bardı andın yayı boldı kış
0368. otuz yığmışın yandru aldı elig
negü kılğay altmış tegürse elig
0369. negü kıldım erki elig men saña
nelük türdüñ emdi bu öç kek maña
0370. tatığ erdi barça yégitlik işim
ağu kıldı emdi maña yér aşım
0371. bodum erdi ok teg köñül erdi ya
köñül kılğu ok teg bodum boldı ya
0372. yégitlik negü yığdı erse maña
karılık kalıp aldı kelgey saña
0373. ayâ çezgüçi kel méni çezgüle
yıl ay tutğunı boldum emgek bile
0374. kişensiz külündi mañumaz adak
tünerdi yarumaz körügli karak
0375. tatığ bardı öçti kuruğsak otı
yıradı meniñdin yégitlik atı
0376. odunğıl ay kökçin ölümke anun
bu keçmiş künüñke sığıt kıl ünün
0377. keçip bardı üd kün yawalık bile
bu kalmış künüñ birle ‘udrüñ tile
0378. ay muñsuz idim meñü tutçı tirig
ölümke törüttüñ bu sansız tirig
0379. tiler-men seniñdin du‘âm bu sözün
tirig tutğıl ança yaşım kıl uzun
28 YUSUF HAS TAYANGU
0380. seniñdin kolup küç bu söz başladım
tükel kılğuka küç sen ök bir idim
0381. tilim tınma öggil yaratığlını
yarağsıznı méndin yıratığlını
0382. üdürdi törütti yaruttı köñül
köni yol öze tuttı köñlüm amul
0383. karañkuda erdim yaruttı tünüm
tünerikte erdim toğurdı künüm
0384. azıp yügrür erdim ayu bérdi yol
küyer erdim otka küdezmese ol
0385. üdürdi adırdı kötürdi méni
azuklar yolındın kiterdi méni
0386. köñülüg bezedi yarukluk bile
tilimni bezedi tanukluk bile
0387. köñül bérdi köz hem ukuş ög bilig
aça bérdi sözüm yorıttı tilig
0388. habîb sewer yolı méni yetteçi
ol ok sawçı bolsu elig tuttaçı
0389. bu barça idim fazlı erdi kamuğ
ağırladı mén teg tapuğsuz kuluğ
0390. munıñ şükri emdi neteg öteyin
tirig bolsa özüm yılın hem ayın
0391. ilâhî bilür sen bu ‘âcizlıkım
sañar ok açar-men muñum hem takım
0392. kılumaz ma şükrüñ saña men bér e
meniñdin şükür kıl saña sen sira
0393. köni yol öze tüz tuta bér méni
suçulma meniñdin bu îmân tonı
0394. tenimdin çıkarda meniñ bu cânım
şahâdet bile kesgil âhır tınım
0395. özüm kalsa yalñuz kara yér katın
mañar ıdğıl anda üküş rahmetin
0396. tapuğsuz kuluñ-men yazukum üküş
özüñ fazlı birle keçür ay küsüş
0397. kamuğ mü’minig sen tüzü yarlıka
yarınkı bekâdın bu kün kıl likâ
XII
söz başı kün toğdı ilig öze
0398. ukuş ötkünür kör bilig bildürür
yayığ dünyâ kılkın saña ukturur
0399. bu irsel yayığ kılkı kurtğa ajun
kılınçı kız ol körse yaşı uzun
KUTADGU BİLİG 29
0400. ara kılkı kız teg kılınçı silig
sewitür sunup tutsa bérmez elig
0401. sewiglini sewmez keyik teg kaçar
kaçığlıka yapçur adakın kuçar
0402. ara körse yügrür bezenip udu
ara körmedük teg kılur yér kodu
0403. ara körse ewrer yana terk yüzin
awağlar neçe tutsa bérmez özin
0404. üküş beg karıttı karımaz özi
telim beg keçürdi kesilmez sözi
0405. beg erdi ajunda bügü bilge baş
bu beglik özele uzun boldı yaş
0406. bu kün toğdı erdi atı belgülüg
ajunda çawıkmış kutı belgülüg
0407. kılınçı köni erdi kılkı oñay
tili çın bütün hem közi köñli bay
0408. biliglig beg erdi ukuşluğ oduğ
isizke ot erdi yağıka yoduğ
0409. yana kür küwez erdi kılkı köni
küniñe kötürdi bu kılkı anı
0410. bu yañlığ beg erdi bu bilgi öze
tirildi yorıdı kılınçın tüze
0411. siyâset kılur erdi himmet bile
bu himmet yaraşur mürüvvet bile
0412. muñar meñzetü keldi şâ‘ir sözi
okısa açılğay okığlı közi
0413. kerek erke himmet mürüvvet teñi
yawuz yunçığ andın yırasa öñi
0414. kişilikke himmet mürüvvet kerek
kişi kadri himmet mürüvvet yañı
0415. bu kün toğdı ilig bu kılkı bile
yarudı ajunka kün ay teg yala
0416. ukuşluğ kim erse okıttı anı
biliglig kim erse bedütti anı
0417. yumıttı añar bek ajun üdrümi
ukuşluğ biliglig bodun ködrümi
0418. özi itti tüzdi kör él kün işi
takı ma tiler erdi üdrüm kişi
0419. öziñe basut kılsa iş başlasa
özi tınsa ança ol iş işlese
30 YUSUF HAS TAYANGU
0420. muñadıp ayur bir kün oldrup özi
bedük iş bu beglik işi hem sözi
0421. baş ağrığ köp ol körse işi üküş
üküş işni süzgen ukuşluğ küsüş
0422. kılumaz özüm bu kamuğ él işin
maña er kerek tér bilir iş başın
0423. kerek tér maña emdi üdrüm kişi
ukuşluğ biliglig kişiler başı
0424. bağırsak bütün çın kılınçı köni
tili köñli tüz bolsa bilse munı
0425. kılu bérse erdi meniñ işlerim
körü barsa erdi içim taşlarım
0426. negü tér eşit bu sınamış kişi
başında keçürmiş yetürmiş yaşı
0427. basutçı kerek erke yarıçılar
ukuşluğ biliglig bügü élçiler
0428. basutçı kerek barça işni bilir
bilip işlese er tilekke tegir
0429. basutçı telim bolsa beg emgemez
işi barça itlür törü artamaz
0430. basutçı kerek barça işte bilin
bu beglik işiñe takı köp kılın
0431. basutçı tilep bulmadı kör ilig
tegürdi özi barça işke elig
0432. tegir boldı künde kör emgek üküş
erej kolsa emgek tegir ol ülüş
0433. körü barsa yakşı ayur uş bu söz
sınap sözlegüçi ıduk kutluğ öz
0434. erej kolsa emgek tutaşı barır
sewinç kolsa kadğu tutaşı yorır
0435. neçe er bedüse baş ağrığ bedür
neçe baş bedüse bedük börk kedür
0436. ilig köz kulak tuttı élde kamuğ
açıldı añar barça beklig kapuğ
0437. yarağsıznı boğdı eligde urup
isizig yırattı élindin sürüp
0438. bu saklık bile kör élin başladı
kutı künde arttı örü yokladı
0439. kamuğ yérde erke bu saklık kerek
bu beglik işiñe takı sak kerek
0440. bu saklık oduğluk bu él işiñe
tüzü asğı boldı uzun yaşıña
KUTADGU BİLİG 31
0441. muñar meñzeyü keldi şâ‘ir tili
bu şâ‘ir tili boldı sözke ulı
0442. oduğluk bu saklıknı ögdi eren
osallık bile öldi er miñ tümen
0443. osal bolma saklan kamuğ işte sen
bu saklık bile iki ajun tilen
0444. kişi imîni kör osallık kılur
yağı yetse öñdün osallar ölür
0445. negü tér eşit bu ajun tutmış er
tükel saklap ötrü yağığ utmış er
0446. ilig kolsa saklan ajunçı kişi
bu saklık erür hem şerî‘at işi
0447. osal arsıkar kör osalın udır
osal bolma saklan ay kılkı kadır
0448. ilig saklıkı kıldı élke asığ
bu asğı bile boldı élde tatığ
0449. élin itti tüzdi bayudı bodun
böri koy bile suwladı ol üdün
0450. sewigli sewinçin anı ögdiler
yağıları eştip boyun egdiler
0451. kayu sığnu keldi tiledi köşik
kayu keldi öpti éligke éşik
0452. negü tér eşit emdi köñli oduğ
sözi kör çéçek teg tümen tü boduğ
0453. bu beglik uluğluk idi edgü neñ
yorıkı köni erse ay kızğu eñ
0454. idi edgü beglik takı edgürek
törü ol anı tüz yorıtğu kerek
0455. ne kutluğ bolur öd bodunka küni
begi edgü bolsa yorısa köni
0456. ne kutluğ kut ol erke edgü atı
bu edgü atı bérdi meñü kutı
0457. ne edgü bolur beg ol edgü kişi
kişilik bile itse él kün işi
0458. tüzü élke tegdi élig edgüsi
ajunka yadıldı bu çawı küsi
0459. du‘â arttı élde kör edgü atı
bedüdi küniñe atı hem kutı
0460. ajun bodnı eştip anı ârzûlap
awa yığlu keldi añar öz ulap
0461. ajunka badı kör tükel kut kurı
kozı birle katlıp yorıdı böri
32 YUSUF HAS TAYANGU
kutadgu bilig - 1
YÛSUF HÂS HÂCİB
Kutadğu Bilig
Metin
Hazırlayan
Mustafa S KAÇALİN
KUTADGU BİLİG 1
©
T. C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI
KÜTÜPHANELER VE YAYIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
3137
KÜLTÜR ESERLERİ
420
ISBN 978-975-17-3359-7
www.kulturturizm.gov.tr
e-posta: yayimlar@kulturturizm.gov.tr
Bu kitap internet ortamında ilk kez yayımlanmaktadır.
2 YUSUF HAS TAYANGU
METİN HAKKINDA
Kur’ân öncesi Arap şiiri doruk noktasındaydı. Kur’ân indirildiği zaman (610-632) peygamber vahiy dışında bir sözün yazılmamasını buyurdu. Bu kayda geçirmeme hassasiyeti ana çizgileriyle tabi‘ûn ‘sahabeyi görenler’ ve atbâ‘u’t-tâbi‘ûn ‘sahabeyi görenleri görenler’ dönemleri olarak iki yüz yıl sürdü. Sonra hadis edebiyatı doğdu. Her çeşit eser verildi.
Aynı kesinti İran edebiyatı için de geçerli oldu. İran’da da büyük eserlerin verilmesi Tûslu Firdevsî [934-1020]’nin 980?~1004 yılları arasında Şâh-nâme’yi kaleme almasıyla başladı.
Aynı kesinti Türk edebiyatı için de geçerli oldu. Burkancı geleneği olan bir edebiyat 850’li yıllardan sonra sekteye uğradı. 1069’da Kâşgar’da Kutadgu Bilig ile yeni bir edebiyat başladı. Birçok yönden ilk olma vasfını üzerinde bulunduran Kutadgu Bilig’in (ve biraz da Dîvânu lugâti’t-turk’ün) taşıdığı ehemmiyet de budur.
Kutadgu Bilig ehil bir el tarafından yayımlandı. Sonra birçok düzeltmeler gördü. Artık bu eserin de yeniden ele alınması gerekmektedir.
İlkin yayımlayıcının düşündüğü gibi notlar ve açıklamaları yazılmalıdır.
Elektronik metin olarak yazılmalıdır.
Fergana, Kâhire ve Viyana yazmaları ayrı ayrı yayımlanmalıdır.
Bu yayınla eser elektronik metin olarak verilmektedir. Düzeltmeler yapılmıştır. Bu bir adımdır. Her büyük iş küçük adımla başlar.
KUTADGU BİLİG 3
A
bi-smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm
0001. hamd ü sipâs u minnet ve üküş ögdi teñri ‘azze ve 0002. celleka, kim uluğluk idisi tükel kudretlığ pâdişâh-turur, 0003. yérli kökli yaratğan kamuğ tınlığlarka rûzî bérgen neni 0004. kim tiledi erse kıldı yéme neni tilese kılur yef‘alu’llâhu mâ ye- 0005. şâ’u ve yahkümü mâ yurîdu takı sansız selâm u durûd halk- 0006. larda yégi yalawaçlarda üdrüntüsi uluğ sawçısı muhammed-i 0007. mustafâ öze bolsun takı ma anıñ éşleri ‘azîz ağırlığ sa- 0008. hâbeler üze rizvânu’llâhi ‘aleyhim ecma‘în bu kitâb yaw- 0009. lak ‘azîz-turur; çîn hükemâlarınıñ emsâlleri birle bezen- 0010. miş mâçîn ‘ulemâlarınıñ eş‘ârları birle ârâste kılınmış-tu- 0011. rur bu kitâbnı okığlı bu beyitlerni ma‘lûm kılığlı kitâbı- 0012. dın yakşı ‘azîzrak-turur çîn ü mâçîn ‘âlimleri ve hakîm- 0013. leri kamuğ ittifâk boldılar kim maşrık vilâyetinde kamuğ 0014. türkistân éllerinde buğra han tilinçe türk luğatinçe bu ki- 0015. tâbdın yakşırak hergiz kim erse tasnîf kılmadı bu kitâb 0016. kayu padişâhka ya kayu iklîmka tegdi érse ğâyet uzlu- 0017. kındın, nihâyettin keçe körklüglükindin ol éllerniñ hakîm- 0018. leri ‘âlimleri kabûl kılıp tegme biri bir törlüg at lakab 0019. urdılar çinlığlar edebü’l-mülûk atadılar, mâçîn melîkiniñ 0020. hükemâları âyînü’l-memlekeˆ tédiler, meşrıklığlar zînetü’l- 0021. ümerâ tép aydılar, îrânlığlar şâhnâmeˆ-i türkî atamışlar, ba‘- 0022. zıları ma pendnâmeˆ-i mülûk témişler, tûrânlığlar kutadğu bi< 0023. lig tép aymışlar bu kitâbnı tasnîf kılığlı balasağun mev> 0024. lûdluğ perhîz idisi er-turur, emmâ bu kitâbnı kâşğar élin- 0025. de tükel kılıp maşrık melîki tawğaç buğra han üskiñe 0026. kigürmiş-turur melîk buğra han ma anı ağırlap uluğlap 0027. öz hâs hâciblıkını aña bérü yarlıkamış-turur anıñ üçün 0028. yûsuf uluğ hâs hâcib tép atı çawı ajunda yayılmış-turur 0029. bu ‘azîz kitâb tört uluğ ağır ul öze binâ kılınmış-turur 0030. bir ‘adil ikinçi devlet üçünçi ‘akıl törtünçi kanâ‘at yana 0031. tegme biriñe türkçe bir at bérmiş-turur ‘adilka kün toğ> 0032. dı élig at bérip pâdişâh ornıña tutmış-turur. devletka ay- 0033. toldı at bérip vezîr ornıña kodmış-turur ‘akılka ögdül> 0034. miş at bérip vezîrniñ oğlı yérinde tutmış-turur kanâ‘atka 0035. odğurmış at bérip vezîrniñ karındaşı tép aymış-turur ta- 0036. kı anlar ara munâzara su’âli cevâbı keçer teg sözler söz- 0037. lemiş-turur, okığlınıñ köñli açılıp musannifni edgü du‘â 0038. birle yâd kılsun tép
B
0001. uğan bir bayat ol kamuğda oza
üküş hamd ü ögdi angar-ok sezâ
0002. uluğluk idisi uğan dû’l-celâl
yaratğan törütgen me kâdir kemâl
0003. ây yér kök idisi halâyık bile
rûzînı anutmış yégil sen küle
0004. sakışsız bérigli kamuğka rûzî
yétürür kamuğnı ma yémez özi
4 YUSUF HAS TAYANGU
0005. açın kodmaz hergiz kamuğ tınlığığ
yétürür içürür tüzü sanlığığ
0006. neteg kim tiledi me boldı kamuğ
kimi kim tilese kılur ol uluğ
0007. dürûd ol üdürmiş resûlka selâm
yine éşleriñe selâm hem ulam
0008. muhammed yalawaç halâyık başı
kamuğ barçalarka ol ol köz kaşı
0009. yéme bu kitâb ol idi ök ‘azîz
biligligke bolğay biligdin teñiz
0010. bezenmiş ağırlığ biligler bile
kalı kim şükür kıl kanâ‘at tile
0011. kamuğ barçasıña bügüler sözi
tizip yinçüleyü kamuğ tüp tüzi
0012. bu maşrık meliki mâçînlar begi
biliglig ukuşluğ ajunda yégi
0013. kamuğ bu kitâbnı alıp özlemiş
hazîneˆ içinde urup kizlemiş
0014. birindin biriñe mîrâslar kalıp
adınlarka bérmez öziñe alıp
0015. asığlığ-turur bu yok ol hîç yası
üküş türkler ukmaz munıñ ma‘nîsi
0016. kitâbdın eşitgen bilür uş anı
okığan bitigen ukumaz munı
0017. elig köz tutar kör kitâb sözleri
ikigün ajunda éter işleri
0018. mâçînlar hakîmi bu çîn yumğısı
tüzü barça aymış munıñ yakşısı
0019. bu maşrık élinde kamuğ türk ü çîn
munı teg kitâb yok ajunda adın
0020. kitâb kadrini me biliglig bilir
ukuşsuz kişidin adın ne kelir
0021. ay tegme kişike kitâb bérmegü
apañ dôstuñ erse imîn bolmağu
0022. neteg kim biligsiz bilümez munı
ukuşluğ ukupan küzetür anı
0023. bu buğra han vakıtı içre anı
yéme han tilinçe bu aymış munı
0024. munı teg kitâbnı kim aymış oza
kédin me kim ayğay munı teg uza
0025. kim erse munı teg itermü kanı
itigli bar erse öger-men anı
KUTADGU BİLİG 5
0026. kayu kend uluş ordu karşı yére
kitâbka öñin at atamışlara
0027. ol élniñ bügüsi hakîmi turup
at urmış ol élniñ törüçe körüp
0028. çinîler edebü’l-mülûk tép ayar
mâçînlar enîsü’l-memâlik atar
0029. bu maşrık élinde uluğlar munı
zînetü’l-ümerâ téyürler köni
0030. îrânlığlar şâh nâmeˆ térler muñar
tûrânlığ kutadğu bilig tép ukar
0031. ne törlüg bu sözler öñin tildeki
kigürmiş muñar kör kamuğ éldeki
0032. yéme bu kitâbka at urmış uluğ
bayat yarlıkasu ol edgü kuluğ
0033. ay ol bu kitâbka kabûl boldukı
bu türkler tilinde ‘aceb kördüki
0034. yine bu kitâb kör kamuğka yarar
meliklerke artuk élig kend tutar
0035. kim ol ma bu mülkni tutuğlı kayu
kereklig añar bu hakîmler ayu
0036. melikler koruğı ma esbâb tüze
bu tertîb ü şartı emâret öze
0037. bu mülkniñ harâbı bekâsı nedin
yâ mülket kalurı barurı adın
0038. yéme bu çerig sü er at ma kamuğ
negü teg tirilgü yér bulğu yoluğ
0039. munuñ tertîbin me kitâbda aça
adırmış üdürmiş kamuğnı seçe
0040. yana berk bu mülkni tutuğlı kişi
yarağlığ erenke buyurdı işi
0041. kereklig ukuşluğ birisi oñay
yulaka negü teg açığ kıldı ay
0042. bodunnıñ hakı bar melikler öze
melikniñ hakı ma bodundın tüze
0043. yine bu ra‘iyyet küdezgü anı
melik me küzetse teni me cânı
0044. kayu ol melik kim tokış kılğunı
uruşlar üdinde çerig tüzgüni
0045. ayur kör negü teg itiñü hîleˆ
bu düşmân çerigin sığuka tile
0046. melikke negü teg itiñü kerek
özi teg bodunlar könülgü kerek
6 YUSUF HAS TAYANGU
0047. bu yañlığ melikni bodunlar sewer
yüzini körey tép adınlar éver
0048. kutı bar yakın tép tapuğ kılğuka
kimini yağutup yırak kowğuka
0049. bir ança bekitip yakın tutğunı
bu kutsuz yawuz tép yırak salğunı
0050. yana bir siyâset başın kesgüke
ikinçi firâset köñül bérgüke
0051. ukuşluğ biliglig toña alp yürek
hazîneˆ tolulap akıtğu kerek
0052. rai‘yyetka bolsa üküş tâkati
kamuğ iş içinde bulur râhati
0053. bu kaç harfkına men kumaru saña
kodundum unıtma du‘â kıl maña
0054. baka kör kitâbnı bu térgen kişi
hünerlığ er ermiş kişiler başı
0055. bu törlüg fazâyil ukuşlar bile
ârâsteˆ ol ermiş yorımış küle
0056. bütünlük me hürmet bu zühdlığ öze
sakınuk biliglig arığlığ oza
0057. munuñki turuğlağ kuz ordu éli
tüp aslı nesebdin yorımış tili
0058. bu toğmış élindin çıkıp barğanı
kitâbnı koşupan tükel kılğanı
0059. barusın bitimiş yetürmiş nizâm
bu kâşğar élinde koşulmış temâm
0060. melikniñ öñinde okımış munı
bu tawğaç kara buğra hanlar hanı
0061. ağırlamış artuk üküş hil‘ati
kalemniñ hakı tép ukuş hürmeti
0062. bu hâs hâcib atın tegürmiş muña
munı bu öziñe yağutmış yana
0063. bu ma‘nî üçün kör ağırlar anı
yûsuf hâs hâcib tép ayurlar köni
0064. yana bu kitâbnıñ beyânın ayur
bu tört nîk şerîfler özele kılur
0065. birisi me ‘adl ol könilik öze
ikinçi bu devlet kut ikbâl tüze
0066. üçünçi hired ol ululuk bile
törtünçi kanâ‘at ve ‘âfyet bile
0067. bu tegme biriñe at urmış öñin
bu yañlığ atını atamış kédin
KUTADGU BİLİG 7
0068. ‘adilka kün toğdı ilig tép atar
anı kör meliklik kurıña tutar
0069. bu ay toldı devlet atanur köni
vezîrlık yériñe tutar kör munı
0070. hiredka atadı bu ol ögdülmiş
munı ma vezîrniñ oğlı tép témiş
0071. kanâ‘atka odğurmış atı bérür
muñar ma vezîrniñ yağukı téyür
0072. munıñ hikmeti kör bu tört neñ öze
kitâbnı tüketmiş bularnı tüze
0073. ‘arabça tejikçe kitâblar üküş
biziñ tilimizçe bu yumğı ukuş
0074. biliglig bilür ol munıñ hürmeti
ukuşluğ ukar ol bilig kıymeti
0075. bu türkçe koşuğlar tüzettim saña
okırda unıtma du‘â kıl maña
0076. barur-men ajundın eşit sen özüñ
üküş ‘ibret alğıl ma açğıl közüñ
0077. ilâhî sen ök sen tüzü yarlıka
rûzî kıl kamuğ mü’minlarka likâ
C
fihristü’l-ebvâb
0001. bâb teñri ‘azze ve celleniñ ögdisin ayur
0002. bâb yalawaçımız uluğ muhammed-i mustafâ ögdisin ayur
0003. bâb yalawaçımıznıñ tört éşleriniñ ögdisin ayur
0004. bâb yaz faslın buğra han ögdisin ayur
0005. bâb yéti yulduz on iki ükekni ayur
0006. bâb yalñuk oğlı ağırlıkı ukuş bilig birle erdükin ayur
0007. bâb til erdemin münin asığın yasın ayur
0008. bâb kitâb idisi öz ‘udrin ayur
0009. bâb edgülük kılmış ka öt saw erig tutuzur
0010. bâb bilig ukuş erdemin asığın ayur
0011. bâb kitâb atı yörügin yéme awuçğalıkın ayur
0012. bâb kılık kılınç artakı yasın ayur
0013. bâb söz başı kün toğdı ilig ‘adil sıfatın ayur
0014. bâb ay toldı kün toğdı iligke kelmişin ayur
0015. bâb ay toldı kün toğdı iligke körünmişin ayur
0016. bâb ay toldı iligke özi devlet erdükin ayur
0017. bâb devlet sıfatı kılkı irsellikin ayur
0018. bâb kün toğdı ilig ay toldıka özin belgürtmişin ayur
0019. bâb kün toğdı ‘adil sıfatı neteg erdükin ayur
0020. bâb ay toldı iligke su’âl kılmışın ayur
0021. bâb ilig cevâbı ay toldıka
0022. bâb til erdemlerin söz asığların ayur
0023. bâb ay toldı vezîr su’âli ilig cevâbı
0024. bâb sözlemekmü edgürek azu şük turmakmu
8 YUSUF HAS TAYANGU
0025. bâb kut kıwılıkın devlet irsellikin ayur
0026. bâb ay toldı oğlı ögdülmişni ötlemişin ayur
0027. bâb ay toldı iligke kumaru bitig bitimişin ayur
0028. bâb ilig ögdülmişni okıp tapuğka körünmişin ayur
0029. bâb ilig su’âli ögdülmişke
0030. bâb ögdülmiş cevâbı iligke
0031. bâb ögdülmiş iligke ukuş sıfatın ayur
0032. bâb begler negü teg kerekin ayur
0033. bâb vezîrler negü teg kerekin ayur
0034. bâb sü başlar er negü teg kerekin ayur
0035. bâb uluğ hâcib negü teg kerekin ayur
0036. bâb kapuğ başlar er negü teg kerekin ayur
0037. bâb yalawaç negü teg kerekin ayur
0038. bâb bitigçi ılımğa negü teg kerekin ayur
0039. bâb ağıçı negü teg kerekin ayur
0040. bâb aş başçısı hôn-sâlâr negü teg kerekin ayur
0041. bâb idişçiler başı şerâbdar negü teg kerekin ayur
0042. bâb tapuğçılar hakkı begler öze negü erdükin ayur
0043. bâb ilig su’âlleriñe ögdülmiş cevâbların ayur
0044. bâb kün toğdı ilig odğurmışka bitig ıdmışın ayur
0045. bâb ögdülmiş odğurmış tapa barmışın ayur
0046. bâb ögdülmiş odğurmış birle munâzara kılmışın ayur
0047. bâb ögdülmiş odğurmışnı okımışın ayur
0048. bâb dünyâ erdemin asığın yasın haber bérür
0049. bâb odğurmış ögdülmişke dünyânıñ münin ‘ayıbların ayur
0050. bâb ögdülmiş odğurmışka fânî dünyâ birle bâkî ‘ukbî kazğanğusın ayur
0051. bâb odğurmış iligke pend bitip ıdmışın ayur
0052. bâb ilig odğurmışka ikinç yolı bitig ıdmışın ayur
0053. bâb ögdülmiş odğurmış birle ikinç munâzara kılmışın ayur
0054. bâb beglerke tapınmak törüsin tokusın ayur
0055. bâb kapuğdakı er at birle negü teg tirilgüsin ayur
0056. bâb kara bodun birle negü teg katılğusın ayur
0057. bâb ‘alevîler birle neteg katılğusın ayur
0058. bâb ‘ilim âdamları birle katılmakın ayur yéme otaçılar mu‘azzimler mu‘abbirler müneccimler şâ‘irler tarığçılar igdişçiler uzlar çığaylar birle katılmak negü teg kerekin kerekmezin ayur
0059. bâb ewlik almak oğul kız igidmekni ayur
0060. bâb elig asrakılarığ neteg tutğusın ayur
0061. bâb aşka okımak hem barğu barmağusın ayur
0062. bâb aşka barsa negü teg yégüsin yémegüsin ayur
0063. bâb yumğıka okımak beyânı kılınur
0064. bâb odğurmış dünyânı yérip ‘ayıbların aytıp kanâ‘at ögmişin ayur
0065. bâb ğâfıllıktın odanmak beyânı kılınur
0066. bâb ögdülmiş odğurmışnı ziyâret üçün okığalı barmışın ayur
0067. bâb odğurmış ilig tapa kelmişin ayur
0068. bâb odğurmış iligke pend bérmişin ayur
0069. bâb ögdülmiş iligke él étgü törüsin ayur
0070. bâb ögdülmiş ökünüp tevbeka oğramışın ayur
KUTADGU BİLİG 9
0071. bâb kişilikke kişilik yanut kılmakın ayur
0072. bâb odğurmış iglig bolup ögdülmişni okımışın ayur
0073. bâb odğurmış tüş körmişin ayur
0074. bâb odğurmış tüşiñe ta‘bîr kılmışın ayur
0075. bâb odğurmış ögdülmişke pend bérmişin ayur
0076. bâb ögdülmiş iligke odğurmış iglemişin ayur
0077. bâb ögdülmiş kadaşı tapa barmışın ayur
0078. bâb ögdülmiş odğurmışka yas tutmışın ayur
0079. bâb tiriglik yawa kılmışka ökünmekin ayur
0080. bâb yûsuf çalbaşı yégitlikke ökünüp awuçğalıkın ayur
0081. bâb üdlek artakın dôstlar cefâsın ayur
0082. bâb kitâb idisi öziñe pend bérip öz ‘udrin kolur
Ç
bi-smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm
I
teñri ‘azze ve celle ögdisin ayur
0001. bayat atı birle sözüg başladım
törütgen égidgen keçürgen idim
0002. üküş ögdi birle tümen miñ senâ
uğan bir bayatka añar yok fenâ
0003. yağız yér yaşıl kök kün ay birle tün
törütti halâyık öd üdlek bu kün
0004. tiledi törütti bu bolmış kamuğ
bir ök bol tédi boldı kolmış kamuğ
0005. kamuğ barça muñluğ törütülmişi
muñı yok idi bir añar yok éşi
0006. ay erklig uğan meñü muñsuz bayat
yaramaz seniñdin adınka bu at
0007. uluğluk saña ol bedüklük saña
seniñdin adın yok saña tuş teñe
0008. aya bér birikmez saña bir adın
kamuğ aşnuda sen sen öñdün kédin
0009. sakışka katılmaz seniñ birlikiñ
tüzü neñke yetti bu erkliglikiñ
0010. séziksiz bir ök sen ay meñü eçü
katılmaz karılmaz sakışka seçü
0011. ay iç taş biligli ay hakku’l-yakîn
közümde yırak sen köñülke yakın
0012. barıñ belgülüg sen kün ay teg yaruk
neteglikke yetgü köñül ögde yok
0013. ne ersedin ermez seniñ birlikiñ
ne erselerig sen törüttiñ seniñ
10 YUSUF HAS TAYANGU
0014. kamuğ sen törüttüñ ne erselerig
yokadur ne erse sen ök sen tirig
0015. törütgen barıña törütmiş tanuk
törümiş iki bir tanukı anuk
0016. anıñ okşağı yok azu meñzegi
neteglikke yetmez halâyık ögi
0017. yorımaz ne yatmaz udımaz oduğ
ne meñzeg ne yañzağ kötürmez boduğ
0018. kédin öñdün ermez ne soldın oñun
ne astın ne üstün ne otru orun
0019. orun ol törütti orun yok añar
anıñsız orun yok bütün bol muñar
0020. ay sırka yakın ay köñülke ediz
tanuk ol saña barça sûret bediz
0021. törüttüñ tümen miñ bu sansız tirig
yazı tağ teñiz kötki oprı yirig
0022. yaşıl kök bezediñ tümen yulduzun
kara tün yaruttuñ yaruk kündüzün
0023. uçuğlı yorığlı tınığlı neçe
tirilgü seniñdin bulup yér içe
0024. ediz ‘arşta altın serâka tegi
tüzü barça muñluğ saña ay idi
0025. ayâ birke bütmiş tiliñ birle ög
köñül bütti şeksiz amul tutğıl ög
0026. neteglikke kirme küdezgil köñül
barıña bütün bolğıl amrul amul
0027. kalı kançaka kirme tutğıl özüñ
kalı kançasız bil uzatma sözüñ
0028. ay muñsuz idim sen bu muñluğ kuluğ
suyurkap keçürgil yazukın kamuğ
0029. sañar ok sığındım umınçım saña
muñadmış yérimde elig tut maña
0030. sewüg sawçı birle kopurğıl méni
elig tuttaçı kıl könilik küni
0031. tüzü tört éşiñe tümen miñ selâm
tegürgil kesüksüz tutaşı ulam
0032. uluğ künde körkit olarnıñ yüzin
elig tuttaçı kılğıl edgü sözin
0033. séni erdüküñ teg ögümez özüm
séni senmet öggil kesildi sözüm
KUTADGU BİLİG 11
II
yalawaç ‘aleyhi’s-selâm ögdisin ayur
0034. sewüg sawçı ıdtı bağırsak idi
bodunda talusı kişide kedi
0035. yula erdi halkka karañku tüni
yaruklukı yadtı yaruttı séni
0036. okıçı ol erdi bayattın saña
sen ötrü köni yolka kirdiñ toña
0037. atasın anasın yuluğ kıldı ol
tilek ümmet erdi ayu bérdi yol
0038. künün yémedi kör tünün yatmadı
séni koldı rabda adın kolmadı
0039. séni koldı tün kün bu emgek bile
anı ög sen emdi sewinçin tile
0040. kamuğ kadğusı erdi ümmet üçün
kutulmak tiler erdi râhat üçün
0041. atada anada bağırsak bolup
tiler erdi tutçı bayattın kolup
0042. bayat rahmeti erdi halkı öze
kılınçı silig erdi kılkı tüze
0043. tüzün erdi alçak kılınçı silig
uwutluğ bağırsak akı kéñ elig
0044. yağız yér yaşıl kökte erdi küsüş
añar bérdi teñri ağırlık üküş
0045. başı erdi öñdün kamuğ başçıka
kédin boldı tamğa kamuğ sawçıka
0046. köñül badım emdi anıñ yolıña
sewip sözi tuttum bütüp kavlıña
0047. ilâhî küdezgil meniñ köñlümi
sewüg sawçı birle kopur kopğumı
0048. kıyâmette körkit tolun teg yüzin
elig tuttaçı kıl ilâhî özin
III
tört sahâbeniñ ögdisin ayur
0049. anıñ tört éşi ol awıñu körüp
kéñeşçi bular erdi birle turup
0050. iki kadın erdi küdegü iki
bular erdi üdrüm bodunda yégi
0051. ‘atîk erdi aşnu kamuğda oza
bayatka bütügli köñül til tüze
0052. yuluğ kıldı mâlı teni cânını
yalawaç sewinçi tiledi köni
12 YUSUF HAS TAYANGU
0053. basa fârûk erdi kişi üdrümi
tili köñli bir teg bodun ködrümi
0054. bu erdi basutçı köni dînka kök
şerî‘at yüzindin kiterdi eşük
0055. basa ‘usmân erdi uwutluğ silig
kişide üdürmiş akı kéñ elig
0056. fidâ kıldı barın neñin hem özin
yalawaç añar bérdi iki kızın
0057. ‘alî erdi munda basakı talu
kür ersig yüreklig meñesi tolu
0058. akı erdi elgi yüreki tedük
biliglig sakınuk kör atı bedük
0059. bular erdi dîn hem şerî‘at köki
bular yüdti kâfir munâfık yüki
0060. bu tört éş maña tört tadu teg-turur
tüzülse tadu çın tiriglik bolur
0061. meniñdin bularka üküş miñ selâm
tegürgil idim sen kesüksüz ulam
0062. olarnı meniñdin sewindür tuçı
uluğ künde kılğıl elig tuttaçı
IV
yaruk yaz faslın uluğ buğra han ögdisin ayur
0063. toğardın ese keldi öñdün yéli
ajun étgüke açtı uştmah yolı
0064. yağız yér yıpar toldı kâfûr kitip
bezenmek tiler dünyâ körkin itip
0065. irinçig kışığ sürdi yazkı esin
yaruk yaz yana kurdı devlet yasın
0066. yaşık yandı bolğay yana ornıña
balık kudrukındın kozı burnıña
0067. kurımış yığaçlar tonandı yaşıl
bezendi yipün al sarığ kök kızıl
0068. yağız yér yaşıl torku yüzke badı
hıtay arkışı yadtı tawğaç edi
0069. yazı tağ kır oprı töşendi yadıp
itindi kolı kaşı kök al kedip
0070. tümen tü çéçekler yazıldı küle
yıpar toldı kâfûr ajun yıd bile
0071. sabâ yéli koptı karanfil yıdın
ajun barça bütrü yıpar burdı kin
0072. kaz ördek kuğu kıl kalıkığ tudı
kakılayu kaynar yokaru kodı
KUTADGU BİLİG 13
0073. kayusı kopar kör kayusı konar
kayusı çapar kör kayu suw içer
0074. kökiş turna kökte ünün yañkular
tizilmiş titir teg uçar yélgürer
0075. ular kuş ünin tüzdi ünder işin
silig kız okır teg köñül bérmişin
0076. ünin ötti keklik küler katğura
kızıl ağzı kan teg kaşı kap kara
0077. kara çumğuk ötti sata tumşukın
üni oğlağu kız üni teg yakın
0078. çéçeklikte sandwaç öter miñ ünün
okır sûr-ı ‘ibrî tünün hem künün
0079. elik külmiz oynar çéçekler öze
sığun muyğak ağnar yorır tép keze
0080. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar
çéçek yazdı yüz kör küler katğurar
0081. bu üdte ajun öz öziñe bakıp
küwenip sewinip ediñe bakıp
0082. életü maña açtı dünyâ sözin
ayu körmediñmü bu hakan yüzin
0083. udır erdiñ erse tur aç emdi köz
eşitmediñ erse eşit ménde söz
0084. tümen yılda berü tul erdim tulas
bu tul tonı suçlup ürüñ kedtim as
0085. bezendim begim boldı hakan uluğ
ötündüm munu kolsa cânım yuluğ
0086. bulıt kökredi urdı nevbet tuğı
yaşın yaşnadı tarttı hakan tîğı
0087. biri kında çıktı sunup él tutar
biri küsi çawı ajunka yeter
0088. ajun tuttı tawğaç uluğ buğra han
kutadsu atı bérsü iki cihân
0089. ay dîn ‘izzi devletka nâsir mu‘în
ay milletka tâc ay şerî‘atka dîn
0090. bayat bérdi barça tilemiş tilek
bayat ok bolu bérsü arka yölek
0091. ay dünyâ cemâli uluğlukka körk
ay mülketka nûr ay yayığ kutka örk
0092. bolu bérdi ewren ilig bérdi taht
tuta bérsü teñri bu taht birle baht
0093. ajun tındı ornap bu hakan öze
anın ıdtı dünyâ tañuklar tüze
14 YUSUF HAS TAYANGU
0094. esîrdin keligli kalık kuşları
kayu rây-ı hindî kayu kaysarı
0095. öger atın ündep ünin türtüşüp
küwenç birle awınur sewinçke tuşup
0096. bu törlüg çéçek yérde munça bediz
yazı tağ kır oprı yaşıl kök meñiz
0097. kayusı yıdı birle tapnur tapuğ
kayu körk meñiz birle açtı kapuğ
0098. kayusı elig sundı tütsüg tutar
kayu büvkirer kin ajun yıd kopar
0099. kayusı toğardın tutar miñ tañuk
kayusı batardın tapuğçı anuk
0100. tapuğka kelip kut kapuğda-turur
kapuğda turuğlı tapuğda-turur
0101. bu yañlığ tapuğka itindi ajun
yağı boynı egdi kötürdi özün
2 Temmuz 2012 Pazartesi
bir masal
TUZ KADAR SEVGİ*
Vakti zamanında, günlerin birinde bir padişah varmış. Bu padişahın da üç tane kızı varmış. Bu kızlar yetişip kemale gelmişler, babalarının aklına bunları ere vermek gelmemiş. Bu üç kardeş müşavere ederler:
“Babamız bizi ere vermeyecek, ne yapalım da bunu babamıza anlatalım, bizi ere versin?” Küçükleri der ki:
“Haydi, bağa gidelim, herkes şahsına göre bir karpuz alsın. Babamıza hediye gönderelim. Vezirleriyle beraber yesinler. Bundan bir hisse alabilirlerse alırlar, alamazlarsa ne yapalım. Çekecek olduğumuz çile bu.”
“Haydi bakalım.” Deyip kalkarlar. Elini eline, eteğini beline sekerek, dökerek, ökçeleri büzüklerine değerek bağa giderler. Üç tane karpuz alırlar. Büyük kız öyle bir karpuz alır ki içi hiç yenecek halde değil, ortanca kızın karpuzundan da birer dilim ancak alınır. Küçük kız ise öyle bir karpuz alır ki tam kıvamına gelmiş, yenecek bir zamanda. Eve gelince büyük kız karpuzunu altın tabağın üstüne koyar, yanına da altın çatal ve bıçakları hazırlar, padişaha gönderir. Padişah:
“Getirin bakalım, bu nedir?”
“Büyük kızınız hediye gönderdi.”
Aldılar karpuzu meydana, bıçağı vurdular ki hiç yenecek hali yok.
“Kaldırın atın bu karpuzu.”
Bu karpuzu kaldırıp kapıya attılar. Ortanca kız da aynı şekilde karpuzunu gönderdi. Onu da attırdı kapıya. Sonunda “küçük kızın karpuzunu kestiler ki tam yenecek karpuz. Başladılar yemeye. Padişah:
“Oh, gördün mü yenecek karpuzu, mal bu.”
Vezir hemen padişahın kolunu kaptı: “Dur padişahım, hele karpuzu yeme.”
“Ne olacak?”
“Ne anladın sen bu karpuzlardan?”
“Ne olacak çocuklar, birer karpuz göndermişler. Biz de yedik.”
“Yok. O değil.”
“Ya?”
“Bak, büyük kızının ere gidecek zamanı geçti; ortancası da aha işte geçti geçecek, bir gecelik hali var; küçük kızının da tam ere gidecek zamanı.”
“Çağırın büyük kızımı, gelsin. “Büyük kızını çağırırlar, gelir:
“Kızım sen beni ne kadar seversin?”
“Baba, bu dünyada en lezzetli nimetlerden iyi severim seni.”
“Seni verdim filan vezirin oğluna.”
* Sakaoğlu, Saim; Gümüşhane Bayburt Masalları. Ankara: Akçağ Yayınevi, 2002.
O çıktıktan sonra ortanca kızını çağırır. Ona da aynı soruyu sorar. Ondan da benzer bir cevap alınca onu da başka bir vezirin oğluna verir.
“Küçük kızımı çağırın gelsin.”
Küçük kızı gelir, aynı soruyu ona da sorar, o da cevabı verir:
“Baba, seni tuz kadar severim.”
“Ya… Ben düştü düştüm de tuz oldum öyle mi? Bunu götürün, Tembel Ahmet’in evine atın!”
Tembel Ahmet de anasından doğdu, tek day durup da bir adım atacak zamanında yürüdüğünü gördüler. Mütebakisi yatıyor. Yirmi yirmi beş yaşlarına geldi; anası dilenir, deşirir, onu yedirir, içerir. Kendi eliyle de yemez, anası yedirir.
Kızı götürüp Tembel Ahmet’in evine atılar. Padişah kızı bu, su getirip verecek, ekmek pişirip yedirecek; kaynanası da dışardan dilenip deşirip getirecek.
Haberi kimden verelim, padişahın kızından. Padişahın kızı parmağındaki yüzüğü çıkartıp neneye verir:
“Nene, bu yüzüğü al, falan kuyumcuya götür. Ne verirse al. O parayla şu mendilin dolusu idare getir, üç baş da çubuk al. Artanını da geri getir.”
Nene gider, o yüzüğü verip parayı alır. Mendili doldurur yem yiyecek; üç bağ da çubuk alır, vurur koltuğuna gelir. Padişahın kızı su kaynatır, çubukları tekneye koyar. Kazanın kaynayan suyunu çubukların üzerine döker, yemeğini pişirir Tembel’in. Bunu yedirir içirir. O gece yatarlar.
Hayırlı sabahlar cümlemizin üzerine açılsın, sabah olur. Sabahleyin nene yine deşirmeye gider. Ahmet akşamdan hararetli yedi ya, susar:
“Padişah kızı, bacı bir su ver, içeyim.”
Kız gidip kâseyle su getirdi, koydu yanına. Ahmet kızı çağırdı:
“Gel içir bu suyu.”
“Gözün kör olsun, elin kırık değil ya, iç!”
“Bacı, sen bilirsin, gel şu suyu içir bana.”
Kız birini hatır için içirdi. İkinci defa isteyince yine getirdi:
“Bacı, gel şu suyu içir.”
“Kalk kendin iç!”
“Kalkar vururum, döğerim seni.” diyene kadar padişahın kızı hemen yorganı Ahmet’in sırtından atıp çubuğu çekti. Tembel baktı ki padişahın kızı kendini öldürecek, kapıdan dışarı kendini koyuverdi. Çıktı ama, çıplak:
“Bacı, çamaşırlarımı giyeyim de ondan sonra gideyim.”
“Yok, şu mendili al, yanında bulunsun. Çamaşırlarını da vereyim, giyin. Bu mendili akşama kadar dolduramazsan gelme, kapıdan içeri giremezsin.”
Çamaşırlarını verir buna. Tembel çamaşırlarını giyinir, mendili alır, gider. Bunu gören komşusu, köylüsü, delikanlısı ihtiyarı peşine düşer; sanki bir canavar geliyor. Bu doğru deniz iskelesine iner. Bakar ki bir vapur gelmiş, kaburgayı iskeleye verip yükünü boşaltıyor. Hamallar taşır, arabalar taşır. Buna hiç kimse demiyor ki: “Gel, bu yükü ötür de sana kırk para vereyim.” Durdu durdu, iş yok. İki tane dengin bir tarafa ayrıldığını görür. Bütün yükler
taşınır, derken akşam olur. Paydos edecekler, daha bir şey kalmadı. O iki denk de orda, tüccar da orda. Tüccar seslenir adamlarına ki araba getirsinler de bunları götürsünler, Bu hemen tüccarın yanına yaklaşır:
“Efendi, bunları ben götüreyim.”
“Götürebilir misin oğlum, ağır bunlar. Gel bakalım?
Dengin birini omzuna aldı, birini koltuğuna aldı, sürdü doğru mağazanın kapısına. Ardiyenin kapısını açtılar, denkleri içeri atar.
Tüccar bu denkleri ötekilerinin üstüne çıkarttıracak, oğlan bir şey der diye korkuyor:
“Oğlum, bunları şu denklerin üzerine atamaz mısın?”
“Hay hay, atayım.”
Hemen bu iki dengi tutup öbürlerinin üzerine atar. Mağazaya çıkınca tüccar düşünmeye başlar. “Az versem de kızıp bana bir tokat vursa beni öldürür, çok versem de hesaba gelmez.” Neyse Tembele bir miktar verdi. Ahmet hemen oradan bakkala, fırına gider, mendili doldurur, birkaç kuruş da artırır, onu da mendilin ucuna düğümler, kapıya gelir:
“Hay hay, atayım.”
Hemen bu iki dengi tutup öbürlerinin üzerine atar. Mağazaya çıkınca tüccar düşünmeye başlar. “Az versem de kızıp bana bir tokat vursa beni öldürür, çok versem de hesaba gelmez. “Neyse Tembel’e bir miktar verdi. Ahmet hemen oradan bakkala fırına gider, mendili doldurur, birkaç kuruş da artırır, onu da mendilin ucuna düğümler, kapıya gelir.
“Tak tak.”
Padişahın kızı hemen seğirtir. Ahmet gelmeden evvel nene eve gelir ki ev silinmiş, süpürülmüş yemek pişmiş oğlu yok! Yatağı da kalkmış:
“Kızım ne oldu oğlan?”
“Nene, çubukları sana da çekmeyeyim, gel yerine otur. Sen oğlanı filan düşünme, gel yerine otur.”
Nene yerine oturduktan bir müddet sonra kapı vurulur. Tembel içeri girer. Kız elinden mendili alıp masaya koyar. Hemen bir tuzlu su hazırlayıp Ahmet’in omuzlarını, kolların, bacaklarını bununla adamakıllı temizler, yıkar. Tembel’i oturttuktan sonra sofrayı kurar, yedirir, içirir, yatırır.
Sabah olunca Tembel daha durur mu? Çalışmaya gider. Böylece her gün gidip üç beş kuruş alıp gelir. Padişahın kızı bir gün Ahmet’e der ki:
“Ahmet, böyle olmaz. Sen bir eşek al, bir de balta al. Dağdan odun çek, odunculuk et. Hamallığı bırak artık.”
Biriken paralarla Ahmet bir eşek alıp takımını düzer. Odun getirip satar; üç kuruş, beş kuruş, artık neye satıyorsa,
Bir gün gider, odun getirir. Bu yük odunu dolandırdı, olmadı satamadı.
Peşine bir hoca çıkar:
“Ahmet oğlum, odunları satamadın mı?”
“Hayır hoca, satamadım.”
“Odunları bana verir misin?”
“Hay hay hoca, vereyim.”
“Eee.. Sür gelsin; ama ben para yerine bir söz veririm.”
“Olsun hoca,”
Ahmet, odunları hocanın kapısının önüne çekip yıkar; doğrayıp içeri atar:
“Hoca, ver sözümü.”
“Oğlum, ilmin başı sabır.”
“Daha?”
“Oğlum, ben sana “Bir söz söyleyeceğim.” Demiştim.”
“Peki.”
Ahmet padişahın kızının yanına gider: “Bacı, odunları satamadım, bir söze verdim.”
“Ne sözü Ahmet?”
“İlmin başı sabır.”
“Kulağına koy. Ahmet bu söz bir gün sana lâzım olur. Bak, senin yevmiyen gitti bugün. Hem lâzım olacak bu söz.”
“Peki.”
Ahmet ertesi günkü odunu da satamaz, yine o hocaya rastlar:
“Ahmet, odunları bana ver.”
“Vereyim hocam,”
“Ahmet, fiyatını biliyorsun, yine bir sözüm var.”
“Olsun hocam,”
Odunları götürüp hocanın kapısına yıkar, hocaya:
“Hocam, der ver sözümü.”
“Ahmet, “Sabrın başı selâmettir’ unutma.”
“Peki hocam.”
Ahmet sözünü alıp evine gelir, meseleyi padişahın kızına anlatır. O da:
“Bu sözü sen kendi kafanda sakla, bana göre bir şey yok.”
Ahmet ertesi günü odunları yine satamaz, hocaya rastlar:
“Ahmet, odunları bana ver.”
“Vereyim hocam.”
Ahmet odunları hocanın kapısına çeker, hoca da sözünü verir.
“Haberi kimden verelim, Tembel Ahmet’ten. Ahmet böylece oduna devam eder. Bir gün padişahın kızı Ahmet’e der ki:
“Sen böyle odun taşımaynan gün geçiremezsin, bunun kışı da var. Kış gelince sen dışarıda odun yapamazsın. Git, bir batman un getir, sana azık edeyim.
Dağda bir iki gün odun hazır et, bir mağaraya istif et. Kışın bir yol bulur onları yükler gelirsin.
“Peki bacı, olsun.”
Ahmet bir batman un getirir. Padişahın kızı yuğurup ekmek pişirmeye oturur, Tembel de arkasında. Kız bir yandan ekmek pişirir, tandırdan çıkarır, Ahmet bir yandan yer. Biri pişirir, biri yer. Kız son ekmeği de tandırdan alıp geri döndü ki ekmek bir tane yok.
“Ahmet, ne oldu buradaki ekmeklere?”
“Bacı ekmekleri yedim.”
“Ahmet, ocağın bata senin. Sen dağda ne yiyeceksin?”
“Adam, bacı işim mi yok, sırtımda götürüp yük edeceğime karnımda götürürüm.”
Ahmet kalkıp eşeğini semerler, baltasını alır, “Allahısmarladık”ı çekip ormanın yolunu tutar. Orada büyük bir mağara bulur, mağaranın yanındaki çamları köküyle, dalıyla içeri alır. Mağarayı odunla doldurur. Akşam olunca da eşeğini yükler, çarşıya gelip odunları satar. Akşam eve gelince padişahın kızı sorar:
“Ne ettin Ahmet?”
“Ne edeceğim bacı, odun yapıp bir mağaraya doldurdum”
“Peki Ahmet.”
Ahmet odunculuğa devam eder. Güz gelince kar yağar. Dağa gidip odunları sakladığı mağarayı arayıp bulur. Bakar ki ne odun var, ne bir şey. Vermişler mağaraya ateşi. Mağaradaki bütün odun yanıp kül olmuş.
“Ula… Ben ne edeyim şimdi, padişahın kızına ne yüzle gideceğim? Hele şu kömürlerden bir çuval doldurayım da götüreyim.”
Oradaki kömürlerden toplayıp torbasına doldurur, dışardan da bir iki kucak odun yapıp eşeğin yanlarına vurur. Sürdü geldi eve. Kapıdan geçerken:
“Bacı, mağarayı yakmışlar, bütün odunlar kömür olmuş. Biraz kömür getirdim.”
Padişah kızı dikkatle baktı ki ne görsün, torbadakiler hep ‘lira’. “Ahmet, eşeği buraya yık, bu kömürlerden orada çok var mı?
“Bacı mağara bununla dolu.”
“Ahmet, sen odunu filan bırak, terk et. Sen orada kül kömür bırakma, toz toprak ne varsa hepsini getir.”
Ahmet tarladı topladı; mağaradaki külü kömürü olduğu gibi eve yıktı. Evde gün geçirirken bir gün kapıda bir tellâlın bağırdığını duyar.
“Eyy, at binen, kılıç kuşanan kim var? Beş yüz lira aylığı var!”
Ahmet hemen dışarıya fırlar:
“Ne diyorsun tellâl?”
“Eyyyy, at binen kılıç kuşanan…. Beş yüz lira aylık!”
“Neredeymiş bu iş?”
“Peşime gel.”
Giderler, şehrin kenarına yedi tane bezirgân mallarını yıkmışlar, yanlarına bir hizmetkâr arıyorlar.
“Oğlum, iyi at biner misin?”
“Hay hay.” Hâlbuki at yüzü bile görmemiş!
“Peki, bizimle gelir misin?”
“Gelirim.”
“Oğlum, sana beş yüz lira aylık vereceğim, bizimle gelir misin?”
“Tabii gelirim.”
“Git, bu gece evinde yat, çamaşırını al gel. Yarın şu saatte gel, gideceğiz.”
Eve gelir; bacısına, anasına anlatır: “Ben beş yüz lira aylıkla gidiyorum” Padişah kızı bir mendil çıkartıp buna verir:
“Ahmet, bu mendil kırmızı lira ile dolup gelecek. O zaman sen benim, ben senin oluruz.”
Ahmet mendili alıp gider, bezirgânların yanına varır. Buna bir kılıç verirler, atını gösterirler. Bezirgân hizmetkârlarına emir verir:
“Bunun emrindesiniz, emir bundadır. “Yık!” dediği yerde yıkarsınız, “Yükle! dediği yerde yüklersiniz. Bunun emrinden dışarı çıkmayacaksınız.”
Yedi bezirgân katırlarını yükleyip yola verirler, kendileri de biraz daha çadırlarında kalırlar. Gidenler ise bir zaman gittikten sonar bir dağın başına varırlar ki ot derya deniz. Otu gördüğü gibi Ahmet hizmetkârlara seslenir:
“Ulan hizmetkârlar, eyleyin, “Eylenirler.
“Yıkın şuraya katırı.
“Etme kardeş, gitme, kardeş, burası haramilerin yeridir, biz burada yatamayız. Haramiler bizim malımızı talan ederler, bizi bütün kırarlar. Haydi çekip gidelim.”
Ulan ‘yıkın!’ diyorum size. İğne giderse ben çuvaldız öderim.”
Hizmetkârlara zaten ağaları emir vermişti. Bunlar orada yıktılar, diğer altı tanesi kaçtılar. Geriden bezirgânlar geldiler, malların sahipleri:
“Ahmet oğlum, niye yıktın buraya?”
“Baba, senin neyin lâzım.”
“Oğlum, burası haramilerin yeri.”
“Baba sen gir çadıra, iç kahveni, keyfine bak. Senin iğnen giderse ben çuvaldız ödeyeceğim.
Hizmetkârlara emir verir, hepsi yatarlar, bezirgânlar da yatarlar, Ahmet de yatar. Gel haramilerden haber verelim.
Haramiler dağın başına çıktılar, Köroğlu’nun Çamlıbel’i gibi, sahvermiş herif hayvanı, yatıyor. “Ulan, bunu vuralım, tutalım. “Haramibaşı der ki:
“Yok, biz buraya gidemeyiz, bu tek atlı tekin değildir. Biz kırk yıldır bu dağda gezeriz, buraya kimse gelmedi. Burada kuş uçmaz, kulan yürümez. Bunda bir tutar olmasaydı, bir güveneceği olmasaydı kervancı buraya yıkamazdı. Siz şu ileri gidenlere bakın hele.”
İlerden gidenleri bastılar, nereye gittilerse gidip vurdular, kırdılar, talan ettiler. Yükte yeğnik, pahada ağır malları toplayıp gittiler.
Haberi kimden verelim, beriki bezirgânda, Ahmet’in kolundan. Sabahtan kervanı yükleyip salıverdiler. Gittiler ki ne görsünler. İlerdekileri elleri koynunda, başlamışlar ağlamaya, Sorarlar:
“Ulan, ne oldu size?”
“Biz bütün talan olduk, sen ne hikâye yapıyorsun?”
“Bize hiç “Çıt” eden olmadı, kendimiz de uyukladık. Malımız da adamakıllı rahat etti, biz de rahat ettik.” Ahmet’e döndü:
“Ahmet oğlum, aylığın oldu yedi yüz lira, önde giden perşenk yüklü katır da yüklüyle beraber senindir.”
Bunlar sürdüler, ömürleri de neleri varsa yüklediler, gittiler. Bezirgânlar yine geriden geliyorlar. Yolda giderken hava bozdu, gök gürledi, şimşek çaktı.
Ahmet seslenir:
“Hizmetkârlar.”
“Efendim.”
“Yıkın şuraya!”
“Etme, ağa gitme ağa, çıkalım o yüksek yere de orada yıkalım. Buraya yıktık mı, gök gürlüyor, şimşek oynuyor, afet olacak, afetin içinde kalacağız.”
“Lan yık, it oğlu it. Gereğini ben düşünürüm, siz yıkın!”
Yıktırır oraya. Öbürleri yine kaçtılar, güya bir selâmete çıktılar. Ahmetlerin yattığı yere damla düşmedi; sabahtan yükleyip yola çıktılar ki ne çıksınlar, Onların bütün malları suyun içinde kalmış.
Sorarlar:
“Baba nedir, sizin bu haliniz?”
“Gece sele kaldık.” Bezirgân, Ahmet’e seslenir:
“Ahmet, ikinci katır da senin, aylığın da bin lira oldu.”
Sürüp yola devam ederler. Şehrin kenarına yaklaştılar. Şehre girmeyip malları şehrin kenarına yıktılar, orada yattılar. Geriden bezirgân geldi:
“Ahmet oğlum, ne ediyorsun? Herkes gitti, malını akşamdan satacak, bizim malın kıymeti daha kalmayacak. Sabahtan malın kıymeti düşecek, biz mal satamayacağız.”
“Ağa, sen otur yerinde, neyine lâzım. Onarın yüz paraya verdiğini ben beş kuruşa vereceğim. Sen yerinde otur.”
Orada yattılar. Sabah olunca bunlar çarşıya girerken akşamdan gidenler dışarı çıkıyorlar:
“Ne ettiniz, kaça alıp, kaça sattınız?”
“Yüzer paraya sattık.” Ahmet çarşıya girdi.
“Beş kuruş, beş kuruş.”
Dayandı mal gidiyor. Bezirgân, Ahmet’e seslenir:
“Ahmet üçüncü katır da senin oğlum, aylığın da bin iki yüz lira.”
Ahmet kendine verilen üç katırın yükünü satar, alacaklarını alıp yükler. Evvelce nereden geldiler. Trabzon yolundan; bu sefer döndüler Erzurum yolundan, Urfa, Diyarbakır taraflarına. Bir çöle vardılar, tek kuyu var. O kuyudan yedi gün, yedi gecelik su alacak hayvanlarına ve kendilerine. Yedi bezirgânın altısı vaktiyle su vermeye girmiş, orada kalmışlar. Şimdi sıra Ahmet’in.
“Ahmet oğlum, gel yanıma.” Ahmet bezirgânın yanına gelir:
“Nedir ağa?”
“Oğlum, biz yedi taneyiz. Bunlar benim arkadaşım ama, aslında arkadaşlarımın oğullarıdır. Ben bunların babaları ile arkadaş idim. Altı tanesi sıra ile girdi, bu kuyuda kaldı. Şimdi sıra bana geldi. Oğlum şimdi suyu girip ben vereceğim. Çıktım, ne âlâ; mal benim. Çıkmadım, bu mal senin, bu saltanat senin Evde de bir kızımla bir ailem var. Ailem annen, kızım da senin ailen. Ben ineceğim bu kuyuya.”
“Yok, ne münasebet ki sen inesin. Kuyuya ben ineceğim.”
“Ulan oğlum, ben gittim mi, senin annen var, bacın var. Bunlar bana ne der.”
Ahmet bu senet yazıp onlara da imzalatır, hizmetkârlara da imzalatır: “Ben kendi gönlümle bu kuyuya iniyorum. Yedi saat beklersin, çıkarsam ne âlâ. Çıkmazsam yedi gün beklersin. Yine çıkmazsam yedi gün üzerine bir daha geleceksin. Çıktım, ne âlâ, çıkmazsam kanım sana helâl olsun. Ama, bekleyeceksin.”
“Peki.”
Taktılar âleti beline, astılar kuyuya. Yedi günlük su çekip verdi yukarı:
“Asıl halatı, geleyim.”
Halattan tutacağı sırada bir Arap bileğinden sarılır, çekip alır götürür bunu. Girdiği ne konak. Yeryüzünde acaba öyle bir konak var mı? Sedirde oturmuş bir delikanlı; ayın on dördü; günün on beşi bir kız; bir tarafta altın sinisi; meydanda sinisinin üzerinde yeşil kurbağa. Ahmet oraya girer:
“Selâmünaleyküm.”
“Aleykümselâm.”
Delikanlı oradaki kızı çağırıp der ki:
“Kardeşim, al bu yiğide odaları gezdir.”
Aldı Ahmet’i kız, peşine gitti. Açtı bir oda. İçerisi insan kellesi, açtı bir oda, içerisi insan bacağı; açtı bir oda, insan cendiği. Ahmet dedi ki:
“Adın ne senin:”
“Ahmet.”
“Ahmet, kardeşim sana bir sual soracak. Sualine cevap verdin. Yakanı kurtardın. O zaman sana der ki: ‘Dile dileğini, vereyim muradını.’ Sen de dersin ki: ‘Babanın kırk senedir el deşmemiş bağından bir terki nar ver bana.’ Sana her ne derse desin, ne verirse versin; inci, cevahir, altın, yakut, hepsini reddet.
‘Bana bir teneke nar vereceksin.’ diyeceksin.”
“Peki.”
“Yok, eğer kardeşimin muradını yerine getiremezsen sen de bunlar gibi olacaksın. İşet görüyorum.”
“Peki,”
Ahmet dönüp kızın kardeşinin karşısına oturur. Delikanlı Ahmet’e sorar:
“Delikanlı, sana bir sorum var. Buna cevap vereceksin.”
“Peki.”
“Ben mi güzel, kız mı güzel, Arap mı güzel, sininin üzerindeki kurbağa mı güzel?”
Ahmet bir düşündü: “Biz ne dedik hocaya, hoca ne dedi bize, “İlmin başı sabır, sabrın başı neydi, selâmet, gönül kimi severse güzel odur.” diyene kadar oğlan hiddetlendi:
“Arap, kılıcı hazırla! Ne söylüyorum sana; ben mi güzel, kız mı güzel, Arap mı güzel, sininin üzerindeki kurbağa mı güzel?”
“Ne senden korkarım, ne Araptan korkarım, ne kılıçtan korkarım. Ben şu noktayı düşünüyorum. Ne bağırıyorsun, bağırmakla beni korkutamazsın, kılıç ile de korkutamazsın. Sualini tekrar et.”
“Ben mi güzel, kız mı güzel, sininin üzerindeki kurbağa mı güzel, Arap mı güzel?”
“Gönül kimi severse güzel odur.”
Kurbağa yavaş yavaş şişmeye ve büyümeye başladı. Delikanlı bir daha sordu:
“Doğru söyle, ben mi güzel, kız mı güzel, sininin üzerindeki kurbağa mı güzel?”
“Çok söyleme, gönül kimi severse güzel odur.”
Kurbağa biraz daha şişip büyüdü.
“Doğru söyle, ben mi güzel, kız mı güzel, sininin üzerindeki kurbağa mı güzel?”
“Arkadaş patlama, gönül kimi severse güzel odur.” demesiyle kurbağa patlayıverdi. Oğlan bunun nikabını çekip alır. Bir kız dikiliverir, ne oradaki kıza, ne delikanlıya, ne de araba benzer; sanki gün vurdu içeri. Delikanlı Ahmet’e der ki:
“Dile dileğini.”
“Arkadaş, benim senden hiçbir dileğim yok.”
“Dilek dile, dilek!”
“Dileğim odur ki, babanın el değmemiş bağından bir terki nar isterim.”
“Arkadaş, narı ne edeceksin, dünyada her ne istersen iste benden, altın iste, yakut iste, inci iste, ne istesen iste.”
“İstemem, bir terki nar isterim babanın el değmemiş bağından.”
“Kalk kız, şu terkiyi al da bağdan nar doldur, gelin”
Kızla Ahmet bağa gittiler. Kız ile terki narlarla doldururken birkaç tane de cebine atar. Oradan delikanlının yanına gelirler. Ahmet der ki:
“Beni aldığın yere götür bakalım. “Oğlan, Arap’a seslenir:
“Bunu nereden aldınsa oraya bırak.”
Arap yukarı seslenir: “Asın, al atı asın!”
Yukarıdan al atı asarlar. Ahmet’i yukarı çekip alırlar. Oradakilere aşağıda başından geçen serencamı anlatır Terkiyi de katırlarının üzerine atar. Allahısmarladık’ı çekerler. “Allahısmarladık sizi, duadan unutmam biz; sağ isek inşallah göreceğiz birbirimizi. “Sürüp geldiler memleketlerine.
Ahmet gittikten sonra padişahın kızı elindeki külçeyi satıp padişahın konağından âlâ bir konak hazırlar, başıyla, bahçesiyle her şeyiyle. Ahmet dolandı geldi eve, evine gerecek. Sürüp sokaktan gelir, çıktı ki ne gelsin. “Biz padişahın köşküne geldik, yolu yanlış mı geldik? Ne etik biz, hele geri dönelim bakalım.” Meydandan bir daha dolanır, yine aynı sokağa gelir, aynı konak. “Biz yine yanlış geldik, padişahın konağına geldik. “Tekrar dolaşmaya gider.
Haberi kimden verelim, padişahın kızından. Padişahın kızı konağın penceresinden dışarıyı seyrediyor. Tembel gelir, geri döner gelir, yine döner. Padişah kızı cariyelere seslenir:
“Kızlar.”
“Emret hanım.”
“Gelen Ahmet’tir. Yakalayın, erteğinden, merteğinden; hiç ayaklarını yere vurdurmadan yanıma çıkarın.”
Kızların elleri ellerine, etekleri bellerine, ökçeleri büzüklerine değerek, sekerek, dökerek geldiler, indiler. Ahmet’i kapmaları ile “Kızlar durum, nedir sizin derdiniz, nedir zorunuz?” derken kapıp padişahın kızının karşısına getirmeleri bir olur:
“Ahmet, nedir bu halin?”
“Bacı, ben şaşırdım, gelemedim.”
“Ahmet niye gelemiyorsun?”
“Bacı, ben gittiğimde bu düzen, bu konak yoktu.”
“Hele gel bakalım.” Ahmet de cebinden narları çıkartıp padişahın kızına verir, heybeyi de çıkartıp ortaya koyarlar. Kız narları gördüğü gibi:
“Kızlar, herkes yerine!” diye çıkışır, Kızlar yerlerine çekilirler.
“Ahmet, bunları nereden buldun?”
“Bacı, terki hep ondan.”
Padişahın kızı terkiyi açtı ki ne görsün, hep ondan, olduğu gibi nar.
“Kalk Ahmet, daha durma. Padişahın olanca askerini, hepsini davet edip buraya getireceksin. Gidip padişahı davet edeceksin. Hangi gün, hangi saatte geleceğini sana söylesin.”
“Peki.”
Ahmet daha yerine oturmadan padişahın yanına gider, padişaha bir resmi tazim yapar:
“Ne o Ahmet?”
“Şevketlim, seni davet ediyorum. Konağa geleceksin, bütün ordunla beraber. Hangi gün, hangi saatte geleceğini de söyleyeceksin.”
“Git Ahmet, Perşembe günü saat on ikilerde gelirim.”
“Peki.” Tembel gelip padişahın kızına anlatır: “Perşembe günü saat on ikide gelecek.”
Padişahın kızı hazırlığını görür, aşçılar getirir, etini kasaplarla kontrat eder, her şeyini hazır eder. Padişah da dediği saatte gelip konağa misafir edilir, askerler yerleştirilir. Padişahın yemek yiyeceği yere bir perde çekerler, arkasında kızı oturur. Kız arkadan yemekleri verir. Ahmet de sofraya koyar. Kız yemeklerden birini tuzlu yapar, birini de tuzsuz yapar. Önce tuzlu yemeği verir. Padişah bu yemeği vezirleri ile beraber yer. İkinci yemeği alınca bir lokmadan fazla yiyemez. Öteki tarafa sürer. Arkasından tuzlu bir yemek verirler, padişah başlar bundan yemeğe:
“Hakikaten dünyanın tadı tuzmuş.” Padişah bunu der demez kızı perdeyi açıp babasının karşısına dikilir:
“Baba, ben seni ‘Tuz kadar severim.” dediğim zaman bu Tembel’in yanına atmıştın ki dilenip deşireyim. Allah, öyle bir Allah’tır ki bak, işte Tembel’i ne hale getirdi, senin
köşkünden âlâ köşk yaptırdı, senin havuzundan âlâ havuz yaptırdı, senin bağından âlâ bağı var. Bu hale gelene kadar bu benim kardeşim idi, ben de onun bacısı. Biz daha kardeş bacıyız. Şimdi bu saat bizim akdimizi icra edeceksin.” deyip kız perdenin arkasına çekilir. Padişah da hemen Ahmet’i kızına nikâh eder.
Onlar yiyip içip yer altına geçtiler, onlar orada cefada, biz burada sefada. Gökten üç elma düştü, ikisi dinleyenlere, biri de söyleyen boşboğaza. Ustamızın adı Hıdır, elimizden gelen budur.
13 Haziran 2012 Çarşamba
6 Haziran 2012 Çarşamba
kalyanamkara ve papamkara
Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi
(İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade)
İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade anlamına gelen bir Uygur eseridir. Göktürk Devletinin yıkılmasından sonra kurulan Uygur hanlıklarından kalma bir eserdir. Buddha ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir. Bu yazılı metin, Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Prens Klayanamkara ve Papamkara Hikayesi adıyla meşhur olan "Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin"( İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü düşünceli Şehzade) Uygurlar döneminin en tanınmış hikayelerinden biridir. Kansu vilayetindeki Bin Buda mabetlerinde bulunan bu eserde, iyi yürekli bir şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerine engel olmak üzere çok değerli bir mücevheri ele geçirmek için çıktığı maceralı yolculuk anlatılır. Gemilerle yapılan yolculukta bin bir türlü tehlike vardır. Şehzadenin sahip olduğu mücevher kötü yürekli kardeş tarafından gözleri oyularak çalınır. Fakat sonunda adalet yerini bulur ve iyi yürekli şehzade Buda'ya dönüşür. Aslı Sanskritçe olan ve 10. yüzyılda uygurcaya çevrilen bu eserde çok canlı bir üslup vardır. Olaylar çok akıcı bir dille anlatılmakta, yer yer görülen çok canlı tasvirler çok kısa tutulmakta, yine yer yer ratlananan karşılıklı konuşmalar üslubun akıcılığını bir kat daha artırmaktadır.
Taşkaru ilinçüke atlanturdı erti,balık taştın tarıgçılarıg körür erti.Kurug yirig suvayu,öl yirig tarıyu kuş kuzgun sokar yorıyur.Tarıg tarıyu amarı tınlıglarıg kuşçı, keyilçi, balıkçı, avçı, tuzçı, tuzakçı bolup ayıg kılınç kılur.Tınlıglarıg ölürür amarı tınlıglar çogay engirer, kentir engirer,boz butatıp karış tokuyur.Takı yime adruk uzlar kentü kentü uz işin işleyür, adruk adruk emgek emgenür.Amarı tınlıglar yond, ud,çokar,koy,lagzın ulatı tınlıglarıg ölürür.Terisin soyar,kan ögüz akıtar etin kanın satar anın öz igidür.Yime Bodisut Tigin bu ulus budun ayıg kılınçlar kılmışın körüp ertengü busuşlug kadgulug bolup ıglayu balıkka kirdi.Ol ödün Mahayt İlig edgü ögli tiginig busuşlug körüp inçe tip yarlıkkadı.Amrak oglum ne üçün busuşlug keltingiz?Tigin kankı hanka inçe tip ötüntü,ıglayu bu emgeklik yir ermiş.Negülüg togdım men ,kangı han inçe tip ayttı:Neke ıglayu Busuşlug Kelting?Tigin inçe tip ötünti:Taştın ilinçüke önmüş erdim.Öküş yok çıgay emgeklig tınlıglarıg körüp ıgladım.Kankı han inçe tip yarlıkkadı.
GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE
Dışarı doğru eğlenceye(gezintiye) çıkmak üzere ata binmişti.Şehir dışından çiftçilei görürdü.Kuru yeri sulayarak yaş yeri sürerek kuş, kuzgun, gagalar sayısız canlıyı öldürür.Çift sürerek diğer canlıları kuş avcıları, geyik avcıları, balık avcıları hayvanlara tuzak kurarak kötü amel işliyorlar.Canlıları öldürür diğer canlılar pamuk eğirir, ip eğirir,bez dokuyarak kumaş dokuyor.Dahi yine ayrı ustalar kendi öz işinde çalışıyor,ayrı ayrı zahmet sıkıntı çekerler.Diğer canlılar at, sığır, keser; koyun domuz vesaire canlıları öldürürür.Hayvanları kendisi bakıp beslediği halde kanını nehir gibi akıtır,etini kanını satar.
Yine buda adayı prens bu ülke ve millette kötü ameller işlendiğini görüp fazlasıyla kederli, ağlayarak şehre girdi.O zaman Mahayt Kral bu iyi akılı prensi kederli görüp şöyle deyip buyurdu:Sevgili oğlum niçin kederli geldiniz?Prens han babasına şöyle deyip arz etti:Neden doğdum ben.Han şöyle deyip söyledi:Niye ağlayarak geldin?Prensşöyle deyip arz etti:Dışarıya gezintiye çıkmıştım.Çok yoksul fakir canlıları görüp ağladım.Babası han şöyle deyip buyurdu.
Hüseyin Namık Orkun ,Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikayesinin Uygurcasını ,Türk Dil Kurumu yayınları aracılığı ile Uygurca olarak bastırmıştır.
Edebiyat
Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez,
yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu
sitede Paylaşabilirsiniz.
(İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade)
İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade anlamına gelen bir Uygur eseridir. Göktürk Devletinin yıkılmasından sonra kurulan Uygur hanlıklarından kalma bir eserdir. Buddha ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir. Bu yazılı metin, Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Prens Klayanamkara ve Papamkara Hikayesi adıyla meşhur olan "Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin"( İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü düşünceli Şehzade) Uygurlar döneminin en tanınmış hikayelerinden biridir. Kansu vilayetindeki Bin Buda mabetlerinde bulunan bu eserde, iyi yürekli bir şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerine engel olmak üzere çok değerli bir mücevheri ele geçirmek için çıktığı maceralı yolculuk anlatılır. Gemilerle yapılan yolculukta bin bir türlü tehlike vardır. Şehzadenin sahip olduğu mücevher kötü yürekli kardeş tarafından gözleri oyularak çalınır. Fakat sonunda adalet yerini bulur ve iyi yürekli şehzade Buda'ya dönüşür. Aslı Sanskritçe olan ve 10. yüzyılda uygurcaya çevrilen bu eserde çok canlı bir üslup vardır. Olaylar çok akıcı bir dille anlatılmakta, yer yer görülen çok canlı tasvirler çok kısa tutulmakta, yine yer yer ratlananan karşılıklı konuşmalar üslubun akıcılığını bir kat daha artırmaktadır.
Taşkaru ilinçüke atlanturdı erti,balık taştın tarıgçılarıg körür erti.Kurug yirig suvayu,öl yirig tarıyu kuş kuzgun sokar yorıyur.Tarıg tarıyu amarı tınlıglarıg kuşçı, keyilçi, balıkçı, avçı, tuzçı, tuzakçı bolup ayıg kılınç kılur.Tınlıglarıg ölürür amarı tınlıglar çogay engirer, kentir engirer,boz butatıp karış tokuyur.Takı yime adruk uzlar kentü kentü uz işin işleyür, adruk adruk emgek emgenür.Amarı tınlıglar yond, ud,çokar,koy,lagzın ulatı tınlıglarıg ölürür.Terisin soyar,kan ögüz akıtar etin kanın satar anın öz igidür.Yime Bodisut Tigin bu ulus budun ayıg kılınçlar kılmışın körüp ertengü busuşlug kadgulug bolup ıglayu balıkka kirdi.Ol ödün Mahayt İlig edgü ögli tiginig busuşlug körüp inçe tip yarlıkkadı.Amrak oglum ne üçün busuşlug keltingiz?Tigin kankı hanka inçe tip ötüntü,ıglayu bu emgeklik yir ermiş.Negülüg togdım men ,kangı han inçe tip ayttı:Neke ıglayu Busuşlug Kelting?Tigin inçe tip ötünti:Taştın ilinçüke önmüş erdim.Öküş yok çıgay emgeklig tınlıglarıg körüp ıgladım.Kankı han inçe tip yarlıkkadı.
GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE
Dışarı doğru eğlenceye(gezintiye) çıkmak üzere ata binmişti.Şehir dışından çiftçilei görürdü.Kuru yeri sulayarak yaş yeri sürerek kuş, kuzgun, gagalar sayısız canlıyı öldürür.Çift sürerek diğer canlıları kuş avcıları, geyik avcıları, balık avcıları hayvanlara tuzak kurarak kötü amel işliyorlar.Canlıları öldürür diğer canlılar pamuk eğirir, ip eğirir,bez dokuyarak kumaş dokuyor.Dahi yine ayrı ustalar kendi öz işinde çalışıyor,ayrı ayrı zahmet sıkıntı çekerler.Diğer canlılar at, sığır, keser; koyun domuz vesaire canlıları öldürürür.Hayvanları kendisi bakıp beslediği halde kanını nehir gibi akıtır,etini kanını satar.
Yine buda adayı prens bu ülke ve millette kötü ameller işlendiğini görüp fazlasıyla kederli, ağlayarak şehre girdi.O zaman Mahayt Kral bu iyi akılı prensi kederli görüp şöyle deyip buyurdu:Sevgili oğlum niçin kederli geldiniz?Prens han babasına şöyle deyip arz etti:Neden doğdum ben.Han şöyle deyip söyledi:Niye ağlayarak geldin?Prensşöyle deyip arz etti:Dışarıya gezintiye çıkmıştım.Çok yoksul fakir canlıları görüp ağladım.Babası han şöyle deyip buyurdu.
Hüseyin Namık Orkun ,Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikayesinin Uygurcasını ,Türk Dil Kurumu yayınları aracılığı ile Uygurca olarak bastırmıştır.
Edebiyat
Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez,
yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu
sitede Paylaşabilirsiniz.
1 Haziran 2012 Cuma
maksim gorki - bozkırda
DÜNYA KLASİKLERİ DİZİSİ: 104
BOZKIRDA
(Öyküler)
BOZKIRDA Cumhuriyet Dünya Klasikleri Dizisi'nde Sn. Ataol Behramoğlu'nun izniyle basılmıştır.
Yayına hazırlayan : Egemen Berköz
Dizgi : Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.
Baskı : Çağdaş Matbaacılık Yayıncılık Ltd. Şti.
Haziran 2000
MAKSİM GORKİ
BOZKIRDA
(Öyküler)
Rusçadan Çeviren:
Ataol Behramoğlu
Hümanizma ruhunu anlama ve duymada ilk aşama, insan varlığının en somut anlatımı olan sanat yapıtlarının benimsenmesidir. Sanat dalları içinde edebiyat, bu anlatımın düşünce öğeleri en zengin olanıdır. Bunun içindir ki bir ulusun, diğer ulusların edebiyatlarını kendi dilinde, daha doğrusu kendi düşüncesinde yinelemesi; zekâ ve anlama gücünü o yapıtlar oranında artırması, canlandırması ve yeniden yaratması demektir. İşte çeviri etkinliğini, biz, bu bakımdan önemli ve uygarlık davamız için etkili saymaktayız. Zekâsının her yüzünü bu türlü yapıtların her türlüsüne döndürebilmiş uluslarda düşüncenin en silinmez aracı olan yazı ve onun mimarisi demek olan edebiyatın, bütün kitlenin ruhuna kadar işleyen ve sinen bir etkisi vardır. Bu etkinin birey ve toplum üzerinde aynı olması, zamanda ve mekânda bütün sınırları delip aşacak bir sağlamlık ve yaygınlığı gösterir. Hangi ulusun kitaplığı bu yönde zenginse o ulus, uygarlık dünyasında daha yüksek bir düşünce düzeyinde demektir. Bu bakımdan çeviri etkinliğini sistemli ve dikkatli bir biçimde yönetmek, onun genişlemesine, ilerlemesine hizmet etmektir. Bu yolda bilgi ve emeklerini esirgemeyen Türk aydınlarına şükran duyuyorum. Onların çabalarıyla beş yıl içinde, hiç değilse, devlet eliyle yüz ciltlik, özel girişimlerin çabası ve yine devletin yardımıyla, onun dört beş katı büyük olmak üzere zengin bir çeviri kitaplığımız olacaktır. Özellikle Türk dilinin bu emeklerden elde edeceği büyük yararı düşünüp de şimdiden çeviri etkinliğine yakın ilgi ve sevgi duymamak, hiçbir Türk okurunun elinde değildir. 23 Haziran 1941.
Milli Eğitim Bakanı
Hasan Âli Yücel
SUNUŞ
Cumhuriyet'le başlayan Türk Aydınlanma Devrimi'nde, dünya klasiklerinin Hasan Âli Yücel öncülüğünde dilimize çevrilmesinin, kuşkusuz önemli payı vardır.
Cumhuriyet gazetesi olarak, Cumhuriyetimizin 75. yılında, bu etkinliği yineleyerek, Türk okuruna bir "Aydınlanma Kitaplığı'' kazandırmak istedik.
Bu çerçevede, 1940'lı yıllardan başlayarak Milli Eğitim Bakanlığı'nca yayınlanan dünya klasiklerini okurlarımıza sunmaya başladık.
Büyük ilgi gören bu etkinliği Milli Eğitim Bakanlığı'nca yayınlanmamış -ancak Aydınlanma Devrimi yarıda kalmasaydı yayınlanacağına kesinlikle inandığımız- dünya klasiklerini de katarak sürdürüyoruz.
Cumhuriyet
BOZKIRDA
BOLES
Tanıdıklarımdan biri bana şu hikâyeyi anlattı bir gün:
Moskova'da öğrenciyken, "malûm kadınlar"dan biriyle, anlarsın ya, komşuluk etmek zorunda kalmıştım. Tereza adında bir Polonyalıydı. İri-yarı, kömür küfesinden çıkmış gibi kara bir kadındı. Birbirine bitişik kaşları, baltayla yontulmuşcasına kaba-saba bir suratı vardı. Karanlık gözlerinin hayvanca parıltısından, kalın ve gür sesinden, külhani tavırlarından, satıcı kadınlara benzer iri gövdesinden ürkerdim... Ben tavan arasında oturuyordum. Onun kapısı da tam benimkinin karşısındaydı. Kadının evde olduğunu bildiğim zamanlar kapımı hiç açmazdım. Gerçi evde bulunduğu yoktu pek. Arada bir merdivenlerde ya da avluda karşılaştığımızda, yüzüme bakarak, bana yırtıcı ve arsızca gelen bir tavırla gülümserdi. Çok kez fitil gibi sarhoş, saçı başı darmadağın bir halde raslardım ona. Bu sırada gözleri kayar, yüzüne her zamankinden daha çirkin bir gülümseme yayılır:
- İyisiniz inşallah bay öğrenci! derdi. Arkasından da nefretimi büsbütün artıran aptalca kahkahalar atardı. Bu gibi karşılaşmalardan ve selamlaşmalardan kurtulmanın tek çaresi evden ayrılmaktı. Fakat penceresi geniş bir görünümü kucaklayan şipşirin bir odam vardı. Sokağımız da çok sessizdi... Sıkıyordum dişimi.
Bir sabah yatağıma uzanmış, üniversiteye gitmemek için birtakım bahaneler bulmaya çalışarak yatarken, birdenbire kapının açıldığını ve iğrenç Tereza'nın o kalın sesiyle:
- İyisiniz inşallah bay öğrenci!.. diye seslendiğini işittim.
Kadının sıkıntılı yüzünde yalvaran bir anlatım vardı... Tuhaf, alışılmadık bir şeydi bu.
- Ne istiyorsunuz? dedim.
- Şey... efendim... Sizden bir dileğim vardı da... Artık ne kadar zahmetse...
Yattığım yerden:
"Numara yapıyor!" diye düşündüm. "Sıkı dur Yegor! Seni yoldan çıkarmak istiyor bu canavar..."
Kadın yalvaran bir sesle, ezile büzüle sözlerini tamamladı:
- Şey... Memlekete bir mektup yazdırmak istiyordum da...
İçimden:
"Hay Allah kahretsin! Çattık!" diye düşündüm, kalkıp masanın başına geçtim, bir kâğıt çekip:
- Şuraya geçin, oturun ve söyleyin...dedim.
Tereza içeri girdi, sandalyenin bir kıyısına ilişti, suçlu suçlu yüzüme bakmaya başladı.
- Evet... Mektup kime yazılacak?
- Varşova yolu üzerindeki Sventsyan kentinde Boleslav Kaşput'a.
- Peki... Söyleyin bakalım...
- Sevgili Bolesim... Canımın içi... Benim biricik sevgilim... Meryem Anamız seni korusun! Altın yüreklim... Mahzun kumruna, Terezana niçin çoktandır mektup yazmıyorsun?..
Az kalsın basıyordum kahkahayı. Bir metre yetmiş beş santim boyunda, yumruğu bir batman ağırlığında, ömrü boyunca baca temizleyip bir kez olsun yıkanmamış gibi kapkara suratlı bir mahzun kumru!..
Gülmemi güçlükle tutarak:
- Kim bu Bolest? diye sordum. (*)
Kadın, Boles adını bozarak söylememden incinmişçesine:
- Boles nişanlımdır, bay öğrenci... dedi.
- Nişanlınız mı?..
- Beyefendi niçin şaşırdılar? Bir genç kızın nişanlısı olamaz mı?..
Sevsinler genç kızı!.. Büsbütün şaşırmıştım ya, bozuntuya vermemeye çalışarak:
- Yoo... diye karşılık verdim. Niçin olmasın? Her şey olabilir... Çoktan beri mi nişanlısınız?..
- Altı yıldır...
Vay canına!..
Neyse... Böylece mektubu yazıp bitirdik. Hem de öyle ateşli bir aşk mektubu oldu ki, hani yazdıran Tereza değil de ondan az daha ufak bir başkası olsaydı bu Boles'in yerinde olmak isterdim doğrusu.
Tereza başını eğerek:
- Oldu... dedi. Yardımınız için size teşekkür ederim bay öğrenci! Acaba ben de size bir hizmette bulunabilir miyim?
- Hayır, eksik olmayın!
- Hani, bir yırtığınız, söküğünüz varsa...
Bu kadın kılığına girmiş fil eskisi iyiden iyiye tepemi attırmaya başlamıştı. Sert bir tavırla, onun herhangi bir hizmetine ihtiyacım olmadığını bildirdim.
Çıkıp gitti.
Aradan iki hafta geçti... Bir akşam üstü ıslık çalarak pencereden dışarı bakıyor, ne yapabileceğimi düşünüyordum. Hava bozuk olduğu için bir yere gitmek istemiyordum. Canım sıkılıyordu. Bir ara kendimi eleştirmeye koyuldum. Bu da oldukça sıkıcı bir iştir ya, başka bir şey yapmak gelmiyordu içimden. Bu sırada kapı açıldı. Çok şükür. Bir gelen var...
- Bay öğrencinin acele bir işleri var mıydı acaba?..
Hay Allah!.. Tereza'ymış!..
- Hayır... Ne istiyorsunuz?
- Beyefendiden bir mektup daha yazmalarını dileyecektim de...
- Pekâlâ... Boles'e mi yine?
- Hayır, bu kez mektup ondan gelecek.
- Ne-e?..
- Oh, ne sersemim!.. Bağışlayın... ben.. yani... demek istedim ki... Bu kez, anlıyorsunuz ya, mektup benden değil de... kadın arkadaşlarımın birinden... Yani... Kadın değil de bir erkekten demek istiyorum... Kendisi yazmıyor... Fakat bir nişanlısı var... Adı da benimki gibi, Tereza... İşte sizden bu öteki Tereza'ya mektup yazmanızı dileyecektim de...
Yüzü allak bullak olmuştu. Karşımda sallanıp duruyor, titreyen ellerini ovuşturuyordu... İşi anlamaya başlamıştım...
- Bana bakın bayan! dedim. Bu ne Boles işi , ne de Tereza. Yalan söylüyorsunuz! Boş yere uğraşmayın, sizinle ahbaplığa niyetim yok... Anladınız mı?
Kadın birdenbire tuhaf bir korkuya kapıldı. Yüzü kıpkırımızı oldu, sendeledi, bir şeyler söylemek istercesine dudaklarını kıpırdattı. Fakat ağzından tek sözcük çıkmadı.
İşin nereye varacağını bekliyor, beni yoldan çıkarmak istediğini sanmakla da bir parça yanıldığımı sezinliyordum. Anlamadığım başka şeyler vardı galiba.
Tereza neden sonra:
- Bay öğrenci... diye söze başladıysa da ansızın elini sallayarak sert bir hareketle geri döndü, çıkıp gitti. İçimde kötü bir duyguyla öylece kalakalmıştım. Sonra kapısını şiddetle çarptığını işittim... Kızmıştı besbelli... Bir süre düşündüm; gidip onu geri çağırmaya, ne isterse yazmaya karar verdim.
Odasına girdiğimde, dirseklerini masaya dayamış, başını ellerinin arasına almış oturuyordu.
- Bana bakın, dedim...
... Bu hikâyeyi anlatırken burasına geldiğimde hep bir tuhaf olurum nedense... Ne aptallık! Neyse...
- Bana bakın, dedim...
Kadın yerinden fırladı, gözleri parlayarak üstüme yürüdü, ellerini omzuma koydu ve fısıltıyla, daha doğrusı hırıltıyla:
- Ne olacak? dedi. Ha, ne olacak? Evet, tam bildiğiniz gibi! Boles, Moles yok... Tereza da yok! Ama size ne bundan? Kâğıt üzerinde kalemi oynatıvermek çok mu zorunuza gidiyor? Ha? Ah sizler! Muhallebi çocukları! Evet!.. Ne Boles var, ne de Tereza! Yalnızca ben varım! Ne çıkar bundan? Ha? Ne çıkar?..
Bu karşılama serseme çevirmişti beni.
- Durun hele, dedim. Ne demek istiyorsunuz? Boles diye biri yok mu yani?
- Evet, yok! Ne çıkar bundan?..
- Ya Tereza, o da mı yok?
- Tereza da yok! Tereza benim!
Hiçbir şey anlamamıştım. Gözlerimi fal taşı gibi açmış, kadının yüzüne bakıyor; hangimizin delirdiğini anlamaya çalışıyordum. Tereza yeniden masaya doğru gitti, bir şeyler arandı, sonra yanıma geldi ve incinmiş bir sesle:
- Boles'e yazmak size bu kadar güç geldiyse, alın mektubunuzu! dedi... Alın!.. Ben başkalarına da yazdırabilirim...
Bir de baktım, Boles'e yazdığım mektubu tutuyor elinde... Vay canına!..
- Bana bakın Tereza! dedim. Ne demek oluyor bütün bunlar? Niçin başka mektuplar yazdırasınız? Göndermiyorsunuz ki onları...
- Kime gönderecekmişim?
- Kime olacak... Boles'e!..
- Ama Boles diye biri yok ki!..
Şaşıp kalmıştım! Ne halin varsa gör deyip ayrılmaktan başka çare kalmamıştı. Fakat kadın durumu açıkladı.
İncinmiş bir sesle:
- Ne çıkar? diye söze başladı. Yoksa yok! (Ve sanki onun niçin olmadığına akıl erdiremiyormuş gibi ellerini iki yana açtı.) Ama ben olmasını istiyorum... Ben de herkes gibi insan değil miyim?.. Evet... biliyorum... biliyorum ama... ona mektup yazmamın kimseye bir zararı yok ki...
- Affedersiniz, kimden söz ediyorsunuz?
- Boles'ten...
- Hani Boles yoktu?..
- Ah, Meryem Ana!.. Yoksa yok, ne çıkar bundan?.. Yok, ama bana varmış gibi geliyor... Ona mektup yazıyorum ve böylece var oluyor... O da bana, Tereza'ya karşılık veriyor... Sonra ben yeniden yazıyorum...
Anlamıştım... O an ne kadar üzüldüğümü, utandığımı anlatamam... Bir insan yaşıyordu üç adım ötemde... Sevgiye, yakınlığa ihtiyacı olan ve bunu hiç kimsede bulamayan bu insan, sonunda kendi kafasının içinde kendine bir sevgili yaratmıştı...
- Boles'e yazdığınız mektubu başkalarına okutup dinliyorum... O zaman Boles varmış gibi geliyor bana... Şimdi de Boles'ten Tereza'ya... yani bana... bir mektup yazmanızı diliyorum sizden... Onu başkalarına okutup dinlediğimde Boles'in varlığına büsbütün inanacağım... Yaşamak benim için daha kolaylaşacak...
... İşte böyleyken böyle!.. Aklıma geldikçe bir tuhaf olurum!.. O günden sonra düzenli olarak haftada iki kez Tereza'nın Boles'e mektuplarını, Boles'in de cevaplarını yazmaya başladım. Cevapları özene bezene kaleme alırdım... Tereza bunları dinlerken o kocaman sesiyle avaz avaz ağlardı. Ve düzmece Boles'in mektuplarıyla ona gözyaşı döktürmemin karşılığında çoraplarımı, gömleklerimi yamar, söküklerimi dikerdi. Bu mektup hikâyesinden üç ay sonra bir sebepten hapse attılar onu. Şimdi ölmüştür belki de.
Dostum sigarasının külünü üfledi, dalgın bir tavırla gökyüzüne bakarak sözlerini tamamladı:
İşte böyle... İnsan acıyı tattıkça şefkati daha çok arar... Ama köhnemiş erdemlerimizin duvarları arasına sıkışan, birbirimize tepeden bakan bizler bunu anlayamıyoruz. Çok ahmakça, çok acı sonuçlar doğuruyor bu anlayışsızlığımız. Diyoruz ki, düşkün insanlar!.. Ne demektir bu?.. Onlar da bizler gibi aynı kemikten, aynı kandan, aynı etten ve sinirden yapılmışlardır. Her şeyden önce insandırlar... Yüzyıllardır işitip dururuz bu "düşkün insanlar" sözünü. Ne saçma şey! Asıl düşkünler bizleriz! Hem de adamakıllı düşkün!.. Kendini beğenmişliğin, mutsuz insanlara tepeden bakmanın uçurumuna düşmüşüz... O insanlar ki tek eksikleri bizden daha az kurnaz olmaları ve kendilerine iyi insan süsü vermeyi daha az becerebilmeleridir... Neyse... Bırakalım bunları... Bu sözler o kadar çok söylendi ki, insan bir daha tekrarlamaya utanıyor!...
1896
MALVA
Deniz gülüyordu.
Kızgın bir rüzgârın hafif esintisiyle titriyor, güneşi göz kamaştırıcı bir parlaklıkla yansıtan küçük kırışıklıklarla kaplanıyor, mavi gökyüzüne gümüş renginden binlerce gülümseme gönderiyordu. Denizle gök arasındaki engin boşlukta, denize uzanan kumsal burunun eğimli kıyılarına birbiri arkasına tırmanan dalgaların neşeli şıpırtısı yayılıyordu. Denizdeki kırışıkların binlerce kez yansıttığı güneş ışığıyla bu ses, canlı bir sevinçle, durmadan hareket eden bir uyumla birleşiyordu. Güneş, aydınlattığı için; deniz de onun coşkun bir sevinç içindeki aydınlığını yansıttığı için mutluydular.
Rüzgâr, denizin atlas göğsünü okşayarak düzeltiyor; güneş onu yakıcı ışınlarıyla ısıtıyor; deniz bu tatlı okşayışlar altında uykulu uykulu iç geçirerek sıcak havayı tuzlu bir buhar kokusuyla dolduruyordu. Sarı kumsala tırmanan yeşilimtrak dalgaların bıraktığı beyaz köpük, kızgın kumları ıslatarak hafif bir cızırtıyla sönüyordu.
Dar ve uzun burun, kıyıdan denize düşmüş kocaman bir kuleyi andırmaktaydı. Suyun güneşle oynaşan sınırsız alanı bir temel çivisi gibi deliyor; beri yanda, toprağın kızgın bir sisle kaplandığı uzaklıkta, başlangıç noktası göze görünmüyordu. Rüzgâr, bu temiz denizin ortasında ve mavi, berrak gökkubbe altında ne olduğu anlaşılmaz bir hale gelen ağır bir kokuyu sürükleyip getiriyordu oradan.
Burunun balık pullarıyla kaplı kumsalına ağaç kazıklar dikilmiş, bunların üzerine de yere örümcek ağı gibi gölgeleri düşen balık ağları asılmıştı. Kumsalda birkaç tane büyük, bir tane de küçük sandal yan yana duruyor, kıyıya tırmanan dalgalar el edip onları kendilerine çekmek istiyorlardı sanki. Dört bir yana çengeller, kürekler, sepetler, fıçılar saçılmıştı. Bunların ortasında da söğüt dallarnıdan, tahta tabakalarından, hasırlardan yapılmış bir baraka yükselmekteydi. Barakanın girişindeki budaklı bir değneğin üzerinde, tabanları gökyüzüne dönük keçe çizmeler sallanıyordu. Bütün bu darmadağınıklığın üstünde yükselen uzun bir sırığın ucundaki kırmızı bir bez parçası, rüzgârda dalgalanıyordu.
Sandallardan birinin gölgesinde, patronu Grebenşçikov'un volilerinin ileri mevki bekçiliğini yapan Vasili Legostev yatıyordu. Yüzükoyun uzanmış, başını avuçları içine almış, gözlerini denizin uzaklarına, güçlükle görülebilen kıyı çizgisine dikmişti. Orada, suyun üzerinde, küçük, siyah bir nokta kımıldıyor, bu noktanın kendisine yaklaştıkça büyüdüğünü görmek Vasili'nin hoşuna gidiyordu.
Güneşin dalgalar üzerindeki parlak ışıltısıyla kamaşan gözlerini kırpıştırarak memnun gülümsedi: Malva'ydı gelen. Gelecek, kahkahalar atacak, göğsü içi gıcıklayıcı bir şekilde inip kalkacak, onu yumuşacık kollarıyla kucaklayacak, çınlayan sesiyle martıları ürküterek kıyıda olup bitenleri bir bir anlatacaktı. Birlikte güzel bir balık çorbası pişirecekler, votka içecekler, kumsala devrilip sohbet edecek, oynaşacaklardı. Sonra hava kararmaya başlayınca da çaydanlıkta çay kaynatacak, lezzetli çörekler yiyecek ve yatıp uyuyacaklardı... Her pazar, haftanın her tatil günü böyle olurdu bu. Sabahleyin erkenden, henüz uykudan uyanmamış denizin üzerinden, tan öncesinin serin alacakaranlığı içinde kıyıya taşıyacaktı onu. Malva uyuklayarak sandalın kıçında oturacak, Vasili de kürek çekip onu seyredecekti. Çok gülünç olurdu o sıralar; tıka basa doymuş bir kedi gibi gülünç ve tatlı... Belki de oturduğu yerden kayarak sandalın dibine inecek, yusyumak olup uyuyacaktı orada. Sık sık yapardı bunu...
Kızgın sıcak yüzünden martılar bile bitkindi bugün. Gagalarını açmış, kanatlarını indirmiş, yan yana kumsalın üzerinde duruyorlar; ya da tembel tembel, bağrışmadan, dalgalar üzerinde sallanıyorlardı. Her zamanki yırtıcı canlılıklarından eser yoktu.
Vasili sandalda Malva'dan başka birinin daha olduğunu gördü. Acaba yine Seryojka mı askıntı olmuştu? Kumun üzerinde güçlükle dönerek oturdu, avuçlarını gözlerine siper edip kaygıyla bakmaya başladı. Gelen kimdi acaba? Malva kıçta oturmuş, dümen tutuyordu. Kürek çeken Seryojka olamazdı. Acemi bir kürekçiydi bu. Seryojka olsaydı, Malva dümen tutmak gereğini duymazdı. Vasili sabırsızlanarak:
- Heey! diye bağırdı.
Kumsaldaki martılar irkilerek kulak kabarttılar.
Sandaldan Malva'nın çınlayan sesi kopup geldi.
- Hey-hey!..
- Yanındaki kim?
Karşılık yerine bir kahkaha işitildi.
- Vasili alçak sesle:
- Şeytan karı! diye bir küfür savurarak tükürdü.
Gelenin kim olduğunu fena halde merak ediyordu. Sigarasını sararken, kürekçinin ensesine ve sırtına bakıyordu gözlerini kırpmadan. Kürek vuruşları altında suyun çıkardığı şıpırtı havaya yayılıyor, bekçinin çıplak ayakları kumları hışırdatıyordu. Sandal yaklaştı. Vasili, Malva'nın yüzündeki her zamankine benzemeyen yabancı gülümsemeyi seçebildiği zaman:
- Kim o yanındaki? diye bağırdı.
Malva gülerek:
- Biraz bekle, şimdi anlarsın! diye karşılık verdi.
Kürekçi yüzünü kıyıya çevirdi, o da gülerek Vasili'ye bakmaya başladı.
Bekçi kaşlarını çatarak, kendisine hiç de yabancı gelmeyen bu delikanlının kim olduğunu anımsamaya çalıştı.
Malva:
- Baştankara! komutunu verdi.
Sandal bir dalganın üzerinde hızla atılarak neredeyse yarısına kadar kumsala çıktı, hafifçe yana doğru kaykılıp durdu. Dalga, gerisin geri denize kaydı. Kürekçi kıyıya sıçrayarak:
- Merhaba, baba! dedi.
Vasili boğuk bir sesle:
- Yakov! diye haykırdı.
Sevinmekten çok, şaşırmıştı.
Kucaklaştılar, üç kez birbirlerinin dudaklarını, yanaklarını öptüler. Vasili'nin yüzünde şaşkınlık, sevinç, utanç birbirine karıştı.
- Bakıyorum, bakıyorum... Bir gelen var ama... İçim içime sığmıyor... Sensin ha! Nereden çıktın böyle? Bak sen şu işe! Acaba Seryojka mı diyorum? Yoo... Seryojka da değil! Ah, sensin ha!
Vasili bir eliyle sakalını sıvazlıyor, öbürünü havada sallayıp duruyordu. Malva'ya bakmak istiyordu ya, oğlunun cıvıl cıvıl gözleri dikilmişti yüzüne. Bunların parlaklığı Vasili'yi şaşkına çeviriyordu. Böylesine sağlıklı, güzel bir delikanlının babası olmaktan ötürü duyduğu kıvanç, metresinin orada bulunuşundan ötürü duyduğu utançla çarpışıyordu. Kızgın kumun üstünde ayak değiştirerek Yakov'un karşısında duruyor, cevap beklemeden birbiri arkasına sorular soruyordu delikanlıya. Kafası karma karışık olmuştu. Hele Malva'nın alaylı bir sesle:
- Topaç gibi ne dönüp duruyorsun?.. Sevinçten aklın karıştı galiba!.. Çocuğu barakaya götürüp ağırlasana... dediğini işitince büsbütün şaşkınlaştı.
Malva'ya baktı. Kadının dudaklarında Vasili'nin o zamana kadar görmediği bir alay kıpırtısı dolaşıyordu. Bu her zamanki yuvarlak, yumuşak, taze varlıkta yeni, yabancı bir şeyler vardı bugün. Yeşilimtrak gözleriyle bir babaya, bir oğula bakıyor; beyaz, küçük dişlerinin arasında durmadan karpuz çekirdeği çıtlatıyordu. Yakov da gülümseyerek babasını ve kadını seyrediyordu. Vasili'ye çok bunaltıcı gelen birkaç sessizlik saniyesi geçti. Üçü de susuyordu. Bekçi ansızın telaşlanarak barakaya yöneldi:
- Hemen geliyorum! Siz içeri girin, ben bir su doldurup geleyim... Balık çorbası pişireceğiz! Yakov, öyle bir çorba yedireceğim ki sana! Siz rahatınıza bakın, ben hemen geliyorum...
Barakanın yanından, kumun üstünden bir tencere alarak ağların orada bir yere doğru hızlı hızlı yürüdü; karmakarışık, gri ağ yığınları arasında gözden kayboldu.
Malva'yla Yakov da barakaya doğru yürüdüler.
Malva yan gözle delikanlının sağlam yapısını süzerken:
- Haydi bakalım güzel delikanlı, işte babana getirdim seni! dedi.
Yakov, kıvırcık, kumral bir sakalla çevrelenmiş yüzünü Malva'ya döndürdü; gözleri parlayarak:
- Evet, geldik... dedi. Güzel bir yer burası, deniz bir harika!
- Engin deniz... Peki, babanı nasıl buldun bakalım? Epeyce kocamış olmalı, öyle değil mi?
- Yoo, hiç de değil. Ben saçı sakalı ağarmıştır artık diye düşünüyordum ya, pek o kadar kırlaşmamış daha... Sırtı bile kamburlaşmamış...
- Görüşmeyeli ne kadar oldu demiştin?
- Sanırım beş yıl... O köyden çıktığında ben on yedimi sürüyordum...
Barakaya girdiler. Boğucu bir hava vardı burada. Hasırlardan tuzlu bir balık kokusu yükseliyordu. Yakov iri bir kütüğün, Malva da çuval yığınlarının üzerine oturdu. Aralarında, dibi masa olarak kullanılan enine kesilmiş bir fıçı vardı. Yerleşirken, hiç konuşmadan dik dik birbirlerini süzdüler.
Malva:
- Burada çalışmak istiyorsun galiba? diye sordu.
- Eh işte... Bilmem ki... Eğer bir iş bulunursa, çalışırım tabii.
Malva yeşil gözlerini kırpıştıra kırpıştıra delikanlıyı süzdü; kesinlikle:
- Bizim burada iş bulunur! dedi.
Yakov, Malva'ya bakmıyor; mintanının yenleriyle terli yüzünü kuruluyordu.
Malva ansızın gülmeye başladı.
- Ananın babana ilettiği haberler vardır herhalde?
Yakov, Malva'ya göz atarak kaşlarını çattı; kısaca:
- Tabii var... dedi. Ne olacak?
- Hiç!
Malva'nın gülüşü Yakov'un hoşuna gitmemiş, delikanlıyı sinirlendirmişti. Sonra düşünceleri bu kadından uzaklaşarak anasının ilettiği haberlerde toplandı.
Anası onu köyün dışına kadar geçirmiş, orada bir çite dayanıp, pınarları kurumuş gözlerini kırpıştırarak hızlı hızlı şöyle demişti:
- Yakov... Babana de ki... Tanrı aşkına, ona de ki... Baba, anam yapayalnız... Anladın mı... Beş yıl geçti, o hâlâ yapayalnız... Kocuyor, anladın mı! Yakovcuğum, söyle ona, Tanrı aşkına söyle... Anam kocakarı olacak yakında... Hâlâ yalnız, yapayalnız! Durmadan çalışıyor. İsa aşkına bir bir söyle...
Ve yüzünü önlüğüyle kapayarak sessizce ağlamıştı.
Ona o zaman acımamıştı, ama nedense şimdi acıyordu... Malva'ya bakarak kaşlarını sertçe çattı.
Vasili:
- İşte geldim! diye bağırarak barakaya girdi. Elinin birinde balık, ötekinde bıçak vardı.
Bozulduğunu belli etmiyordu artık. İçinin derinliklerine gizlemişti o duyguyu. Şimdi onlara sakin sakin bakabiliyordu. Fakat hareketlerinde yine de ona özgü olmayan bir tedirginlik vardı.
- Şimdi bir ateş yakayım... Hemen geliyorum... Konuşuruz... Ah Yakov, sen ha!..
Yeniden dışarı çıktı.
Malva bir yandan karpuz çekirdeklerini çıtırdatırken, öte yandan, bakışlarını gizlemek gereğini duymadan delikanlıyı tepeden tırnağa süzüyordu. Yakov ise çok istediği halde ona bakmamak için zorluyordu kendini.
Delikanlı, sessizlikten bir ara o kadar sıkıldı ki, yüksek sesle:
- Torbamı sandalda bırakmıştım, gidip alayım bari! dedi.
Yerinden ağır ağır kalkıp dışarı çıktı. Bu kez Vasili barakaya girdi; Malva'ya eğilip sert bir sesle, hızlı hızlı:
- Peki, sen niye geldin onunla birlikte? dedi. Şimdi seni kim diye tanıtayım ona? Sen neyimsin benim?
Malva:
- Geldimse geldim, ne olmuş!.. diye kestirip attı.
- Ah sen... Ne düşüncesiz karısın sen! Şimdi ben ne yapacağım? Böyle kör kör parmağım gözüne, birdenbire, olacak iş mi? Evde karım var yahu! Bu çocuğun anasıdır... Niçin akıl etmedin bunu?...
- Püf! Başka işim kalmadı da, bunu düşünecektim!.. Senin oğlundan bir korkum mu var? Yoksa senden mi korkacağım?
Malva yeşil gözlerini hoşgörüyle kırpıştırarak konuşuyordu:
- Az önce oğlanın önünde amma da döneliyordun ha! Öyle bir gülesim geldi ki!
- Gülesin geldi demek!.. Peki ben ne yapacağım şimdi?
- Daha önce düşünseydin bunu!
- Oğlanın damdan düşer gibi böyle birdenbire denizden çıkıp geleceğini nereden bilecektim?
Kumlar Yakov'un ayakları altında hışırdayınca konuşma kesildi. Yakov küçük torbasını getirip bir köşeye fırlattı; yan gözle kötü kötü, kadını süzdü.
Malva karpuz çekirdeklerini tutkuyla çıtırdatıyordu. Vasili kütüğe oturdu, kollarını dizlerinin üzerinde kavuşturdu; gülümseyerek söze başladı:
- Demek çıkıp geldin... Nereden aklına esti?
- Oldu işte... Sana da yazmıştık ya...
- Ne zaman? Ben mektup filan almadım!
- Nasıl olur? Yazmıştık...
- Demek kayboldu.
Vasili kederlenmişti.
- İşe bak sen! Allah kahretsin!.. Tam da gerekli olduğu zaman kaybolur...
Yakov babasına güvensiz bir bakış fırlatarak:
- Öyleyse köyde olup bitenlerden haberin yoktur... dedi.
- Nereden olsun? Mektubu almadım ki!
Yakov o zaman anlatmaya koyuldu. Atları ölmüş, ekinlerini daha şubat başında yiyip bitirmişlerdi. Beş kuruşluk gelirleri kalmamıştı. Ot da yetmiyordu; inek açlıktan ölmek üzereydi. Nisana kadar şöyle böyle geçinmişler, sonra da çift sürme zamanının bitiminde Yakov'un para kazanmak için babasının yanına varıp üç ay orada çalışmasına karar vermişlerdi. Bunu ona yazmışlar; sonra üç koyun satıp un ve ot satın almışlar, Yakov da çıkıp gelmişti işte.
Vasili:
- Bak sen şu işe! diye bağırdı. Fakat... Demek ki... Para da gönderiyordum ama...
- Çok bir para değil ki.. Kulübeyi onardık... Marya'yı kocaya verdik... Ben bir pulluk satın aldım... Sonra beş yıl az zaman mı?
- Ya!... Demek yetmedi ha?.. İşe bak sen... Dur hele, çorba kaynamaya başlamıştır; gecikmeye gelmez!
Kalkıp dışarı çıktı.
Vasili, ateşin önüne çökerek düşünceye daldı. Tencere köpükler saçarak kaynıyordu. Oğlunun anlattıkları canını pek fazla sıkmamış; fakat hem ona, hem de karısına karşı bir hoşnutsuzluk duygusu uyanmıştı içinde. Onlara beş yıldır dünyanın parasını göndermişti, ama işleri yine de yürütememişlerdi demek. Eğer Malva olmasaydı, Yakov'a neler söyleyeceğini bilirdi. Babasına danışmadan köyden çıkıp gelmeye aklı yetiyor da şuncağız iş yürütemiyordu demek! O güne kadar kaygısız, rahat bir hayat yaşayan Vasili, köyü aklına bile getirmemişti. Ama şimdi köydeki toprağı, birdenbire gereksiz, yararsız bir şey; yıllardır boş yere para akıttığı dipsiz bir çukur gibi görünüyordu ona. Bir kaşıkla balık çorbasını karıştırırken içini çekti.
Ateşin küçük, sarımtrak alevi, güneşin parlaklığı karşısında zavallı ve solgun kalıyordu. Mavi, saydam duman kümeleri ateşten koparak denize doğru, dalga serpintilerine karşı akıp gidiyorlardı. Vasili gözleriyle onların arkasından bakarken, durumunun artık eskisi gibi iyi olmayacağını, eskisi gibi özgür yaşayamayacağını düşünüyordu. Yakov, Malva'nın kim olduğunu anlamıştı kuşkusuz...
Kadınsa barakada oturmuş, hiç yitmeyen bir gülümsemenin oynaştığı küstah ve kışkırtıcı gözleriyle, delikanlıyı renkten renge sokuyordu.
Ansızın Yakov'un yüzüne dik dik bakarak:
- Köyde bir yavuklu bıraktın da geldin, değil mi? diye sordu.
Beriki isteksiz isteksiz:
- Olabilir, diye karşılık verdi. Ne olacak?
Malva kayıtsızca:
- Nasıl, güzel bir şey mi bari? diye sordu.
Yakov ses çıkarmadı.
- Ne susuyorsun? Hangimiz güzeliz; o mu, ben mi?
Delikanlı istemeye istemeye kadının yüzüne baktı. Yanakları esmer ve tombuldu. Kışkırtıcı bir gülümsemeyle aralanmış kabarık dudakları titriyordu. Vücuduna iyice oturan pembe, basma bluzu yuvarlak omuzlarıyla dik ve oynak göğüslerini meydana çıkarıyordu. Fakat kadının kurnaz kurnaz kırpışan, yeşil, alaycı gözlerinde delikanlının hoşuna gitmeyen bir şey vardı. Ona sert bir karşılık vermek istediği halde, nedense içini çekerek titrek bir sesle:
- Niçin böyle konuşuyorsun? diye sordu.
Malva alaycı bir gülüşle:
- Nasıl konuşayım istiyorsun diye karşılık verdi.
- Hem de gülüyorsun... Niye?
- Sana gülüyorum...
Yakov incinerek:
- Gülecek ne var bende diye sordu ve kadının bakışlarından kaçınmak için yeniden gözlerini indirdi.
Malva karşılık vermedi.
Yakov onun, babasıyla ilişkisinin niteliğini anlıyor, bu yüzden serbestçe konuşamıyordu Malva'yla. Bu iş delikanlıyı şaşırtmış değildi. Gurbetçi köylülerin, uzakta olmanın zevkini adamakıllı çıkardıklarını işitiyor, babası gibi güçlü kuvvetli bir adamın o kadar uzun bir zamanı kadınsız geçirmesinin zor bir şey olduğunu anlıyordu. Fakat yine de hem kadının, hem de babasının karşısında sıkılganlık duymamak elinde değildi. Sonra anasını, durup dinlenmeden, yakına yakına çalışan köydeki o bitkin kadını anımsadı...
Vasili barakaya girerek:
- Çorba hazır! diye seslendi. Malva, sen de kaşıkları çıkar!
Yakov babasına baktı. Kaşıkların yerini bildiğine göre, kadın buraya sık sık geliyor olmalı!.. diye düşündü.
Kaşıkları çıkaran Malva, gidip onları yıkayacağını, gelirken de sandalın kıç altındaki votkayı getireceğini söyledi.
Başbaşa kalan baba oğul, sessizce Malva'nın arkasından baktılar.
Vasili:
- Nasıl rasladın ona? diye sordu.
- Yazıhaneden seni soruyordum, o da oradaymış... "Kumda yayan yürümektense sandalla gidelim, zaten ben de ona gidiyorum" dedi. İşte böylece geldik.
- Eveeet... Ben de acaba Yakov ne yapıyordur şimdi diye düşünüyordum.
Yakov babasına bakarak tatlı tatlı gülümsedi. Bu gülümseyişle yüreklenen Vasili:
- Şey... Kadını nasıl buldun?... diye sordu.
Yakov gözünü kırptı, belirsizce:
- Fena değil, diye karşılık verdi.
Vasili kollarını yana açarak:
- Ne yaparsın; başka yolu yok bu işin iki gözüm, diye sesini yükseltti. Önce sıkayım dişimi dedim, ama baktım ki olacak şey değil! Alışmışız bir kere... Evli bir adamım ben. Elbisem yamanmalı, falan filan... Sonra... Ne bileyim canım!.. (Sözlerini içtenlikle bitirdi.) Ölümden de, kadından da kurtulmanın yolu yok!..
Yakov:
- Bana ne bunlardan? dedi. Kendi bileceğin şey. Seni yargılamak bana düşmez...
Ama içinden de şöyle düşünüyordu: Pantolonunu biraz zor yamatırsın böylesine...
Vasili:
- Topu topu kırk beş yaşındayım.. diye sürdürdü sözlerini. Sonra fazla bir masrafı da yok benim için; karım değil, bir şey değil...
Yakov bir yandan:
- Haklısın, diyor; fakat içinden: Herhalde son meteliğine kadar tırtıklıyordur! diye düşünüyordu.
Malva elinde bir şişe votka, bir çıkın tatlı çörekle dönüp geldi. Yemeğe oturdular. Konuşmadan yiyor, kemikleri şapırtıyla emdikten sonra, kapıdan dışarı kumun üstüne tükürüp fırlatıyorlardı. Yakov hırsla, iştahla yiyordu. Bu Malva'nın hoşuna gitmiş olmalıydı ki, delikanlının güneşten esmerleşmiş yanaklarının dolup boşalmasını; nemli ve iri dudaklarının hızla hareket edişini seyrederek keyifli keyifli gülümsüyordu. Vasili, canı istemediği halde, iştahla yiyor görünerek bundan böyle onlara nasıl davranması gerektiğini düşünüyordu.
Martıların yabanıl çığırışları, denizden yükselen tatlı ezgiyi zedeliyordu. Sıcağın yakıcılığı azalmıştı biraz. Ara sıra deniz kokusuyla dolu serin bir esintinin barakaya girdiği oluyordu.
Lezzetli balık çorbasını yiyip votkayı da yuvarladıktan sonra Yakov'un gözleri kaymaya başladı. Aptal aptal gülümsüyor, geğiriyor, esniyor ve Malva'ya öyle bir bakıyordu ki, Vasili ona:
- Yakov, çay zamanına kadar sen şurada uzanıver... Biz seni uyandırırız, demek zorunda kaldı.
Yakov:
- Oluur... deyip çuval yığınının üzerine devrildi.
Sonra:
- Peki... Siz ne yapacaksınız bakalım? diye sordu. Ha! Ha! Ha!...
Oğlunun kahkahası karşısında utanıp bozulan Vasili çabucak barakadan dışarı çıktı. Fakat Malva, dudaklarını büzüp kaşlarını çatarak:
- Bizim ne yapacağımız seni ilgilendirmez! diye karşılık verdi. Sana ne? Ağzın süt kokuyor daha! Anladın mı, yavru!
Yakov, bu sözleri söyleyerek çıkıp giden Malva'nın arkasından:
- Ağzım süt kokuyor ha! Öyle olsun! diye bağırdı. Bekle bakalım. Ben sana gösteririm! Ben senin...
Bir süre daha böyle homurdandıktan sonra, kıpkırmızı olmuş yüzünde sarhoş, doygun bir gülümsemeyle uyuyakaldı.
Kuma sapladığı üç tane kancanın tepelerini birleştirip üzerlerini hasırla örterek bir gölgelik yapan Vasili, ellerini ensesinde kenetleyerek uzanmış, gökyüzünü seyrediyordu, Malva onun yanında kendini kuma bırakıverdiği zaman, Vasili yüzünü öfkeyle kadına doğru çevirdi.
Malva alaylı alaylı gülerek:
- Ne o? diye sordu. Oğlunun gelişine pek sevinmedin galiba?
Vasili, sıkıntıyla:
- Baksana... dedi. Eğleniyor benimle... Senin yüzünden!
Malva yalancıktan şaşırarak:
- Niye benim yüzümdenmiş, diye sordu.
- Tabii senin yüzünden! Başka neden olacak?
- Ah sen, Allahın zavallısı! Ne olacak şimdi? Sana gelmeyeyim mi istiyorsun yoksa? Ha? Peki gelmem bundan sonra!..
Vasili:
- Sen ne cadısın sen! diye yakındı. Ne olacak; insan değil misiniz! İkiniz de benimle eğleniyorsunuz... Sözüm ona, en yakınlarımsınız! Eğlenecek ne var? Hainler!
Sırtını kadına dönerek sustu.
Malva kollarını dizlerinin üzerinde kavuşturmuş, gövdesini usul usul sallıyor, yeşil gözleriyle parlak, cıvıl cıvıl denizi seyrediyor; güzelliklerinin farkında olan bütün kadınların o doygun, tepeden gülümseyişi dolaşıyordu dudaklarında.
Kanatları kül renginde iri ve hantal bir kuşu andıran bir yelkenli, denizin üzerinde kayıp gidiyordu. Kıyıdan uzaktaydı. Gittikçe daha da uzaklaşıyor, gökle denizin birleşip kaynaştığı o mavi sonsuzluğa doğru yol alıyordu.
Vasili:
- Ne susuyorsun? diye sordu.
Malva:
- Düşünüyorum, dedi.
- Ne düşünüyorsun?
Malva:
- Hiç, diyerek kaşlarını oynattı.
Bir süre sustuktan sonra:
- Oğlun yakışıklı delikanlıymış... diye sözlerini sürdürdü.
Vasili kıskançlıkla:
- Sana ne bundan? diye sesini yükseltti.
- Neyse ne... Boş ver...
Vasili, Malva'yı kuşku dolu sert bir bakışla süzerek:
- Bana bak! dedi. Sersemliği bırak! Kafamı kızdırma! Yumuşak huylu atın çiftesi pek olur, anladın mı?.. (Dişlerini gıcırdattı; yumruklarını sıktı.) Bugün gelir gelmez bir oyun çevirmeye başladın... Ne yapmak istediğini anlayamadım daha... Fakat bana bak; eğer işin içinde bir hainlik olduğunu anlarsam, elimden kurtulamazsın ha! Kırıtmalar... Bilmem neler... Senin gibi mallara nasıl davranılacağını bilirim ben...
Malva umursamaz bir tavırla, erkeğin yüzüne bile bakmadan:
- Beni korkutmaya çalışma, Vasili... dedi.
- Pekâlâ! Öyleyse sen de alay etmekten vazgeç...
- Benim gözümü yıldırmaya çalışma...
Vasili öfkeyle:
- Eğer şımarıklığa başlarsan, bilirim yapacağımı! diye gözdağı verdi.
Kadın, Vasili'nin öfkeden kararmış yüzüne merakla baktı:
- Dayak mı atacaksın?
- Ne o? Kendini kontes mi sanıyorsun yoksa? Dayak da atarım tabii...
Malva sakin, inandırıcı bir tavırla:
- Ben senin neyinim, karın mıyım? diye sordu.
Ve karşılık beklemeden sözlerini sürdürdü:
- Karını aklına estiği zaman dövmeye alıştın; aynı şeyi bana da yapacağını sanıyorsun öyle mi? Yok aslanım! Ben kendi kendimin efendisiyim; kimseden korkum yok. Ama sen kendi oğlundan korkan bir adamsın. Al işte; az önce rezil kepaze oldun karşısında. Ne ayıp şey! Şimdi de kalkmış, benim gözümü korkutmaya çalışıyorsun!
Başını horgörüyle sallayıp sustu. Kadının soğuk, aşağılayıcı sözleri adamın öfkesini bastırmıştı. Vasili hiç bu kadar güzel görmemişti onu.
Kendisini kızdırdığı halde, Malva'ya yine de hayranlıkla bakarak:
- Karga gibi öt bakalım... dedi.
- Sözüm bitmedi daha. Seryojka'nın karşısında şişinip durmuşsun geçen gün; güya ben sensiz yapamazmışım, falan filan... Boş lakırdı... Seni sevdiğim, buraya senin için geldiğim nerden belli? Belki de bu yerleri seviyorum ben... (Elini çevrede dolaştırdı.) Belki de buraların ıssızlığı hoşuma gidiyor. Deniz ve gökyüzü... İnsanların alçaklığından uzakta... Ama sen de yanımdaymışsın; benim için fark etmez... Buranın ücretini ödemek gibi bir şey... Seryojka olsa, ona da gelirdim... Oğlun olsa, ona da gelirim... Ama hiçbiriniz olmasanız, daha memnun olurdum tabii... Kafa ütülediniz artık! Bu güzellik bendeyken, elimi sallasam ellisi gelir... Herkes yanımda olmaya can atar...
Vasili öfkeden boğulurcasına:
- Bak sen! diye haykırarak kadının gırtlağına sarıldı. Demek böyle ha?..
Sarsalamaya başladı. Fakat Malva; yüzü kızardığı, gözleri kanla dolduğu halde, kendini korumak için en küçük bir harekette bulunmadı. Sadece, her iki elini de, boğazını sıkmakta olan elin üzerine koymuş, dik dik Vasili'nin yüzüne bakıyordu.
Vasili kudurmuş gibi:
- Demek içinde sakladığın buydu... diye hırıldıyordu. Belli de etmiyordun hiç; seni alçak!. O kucaklamalar... O okşayışlar... Hepsi numaraydı demek... Ben sana gösteririm!
Kadını yere yatırarak gülle gibi yumruğuyla boynuna boynuna vurmaya başladı. Yumruğu bu esnek et yığını üzerinde inip kalktıkça tuhaf bir zevk duyuyordu.
Sonra:
- Nasıl... Oldu mu şimdi, yılan? diye horozlanarak Malva'yı bir yana fırlattı.
Kadın sessiz, sakin, sırtüstü yuvarlandı. Kıpkırmızı olmuş, saçı başı dağılmıştı. Ama yine de güzeldi. Yeşil gözleri, kirpiklerinin arasından soğuk bir nefretle ışıldıyordu. Ne var ki, yaptığı işten memnun, göğsü hırstan körük gibi inip kalkan Vasili, bu bakışları fark etmedi. Neden sonra ona gururla şöyle bir göz attığında, Malva'nın gülümsediğini gördü. Kadının dolgun dudakları titriyor, gözleri alev alev yanıyor, yanaklarında gamzecikler beliriyordu.
Vasili, onu elinden tutup kabaca kaldırırken:
- Ne oluyorsun, şeytan karı! diye bağırdı.
Malva:
- Vasili!.. diye fısıldadı. Beni sen mi dövdün?
Bu sözden bir şey anlamayan Vasili:
- Ben dövdüm tabii; kim dövecek! diye karşılık verdi.
Kadına bakıyor, ne yapması gerektiğini kestiremiyordu. Bir yumruk daha vurmalı mıydı? Fakat öfkesi geçmişti artık. Eli kalkmadı.
Malva yeniden:
- Demek beni seviyorsun? diye fısıldadı.
Sesinin tonu Vasili'nin kanını kaynatmıştı. Asık bir yüzle:
- Evet, dedi. Bilmen çok gerekliydi de!
- Oysa beni artık sevmediğini sanıyordum... Oğlu geldi, beni başından savar artık diyordum...
Bu sözlerle birlikte, tuhaf, ayartıcı bir kahkaha attı.
Vasili de elinde olmaksızın gülümsedi:
- Ahmak! dedi. Oğlum keyfimin kahyası mı benim?
Hem utanmış, hem de acımaya başlamıştı kadına. Fakat Malva'nın az önce söyledikleri yeniden aklıma gelince, sert bir sesle:
- Oğlumla ilgisi yok bu işin... diye sözlerini sürdürdü. Dayak yediysen, suç kendinde. Niye kızdırdın beni?
Malva:
- Mahsustan yaptım, denedim seni... diyerek omzunu adamın göğsüne dayadı.
- Denemiş! Neyi denedin? Öğrendin işte öğreneceğini.
Malva gözlerini kırpıştırarak, inandırıcı bir tavırla:
- Olsun! dedi. Kızmadım ki... Dövdüysen, sevdiğin için dövdün! Benden bunun karşılığını alacaksın...
Erkeğin gözlerinin içine baktı; sesini yavaşlatarak, bir daha:
- Oh, öyle bir alacaksın ki!.. diye fısıldadı.
Bu sözlerin tatlı bir vaat olduğunu anlayan Vasili'nin yüregi çarpmaya başlamıştı. Gülümseyerek:
- Nasıl alacakmışım? diye sordu. Görelim bakalım!..
Malva sakin sakin:
- Göreceksin... dedi.
Fakat onun da dudakları titriyordu.
Vasili:
- Ah sevgilim! diye bağırarak Malva'yı tutkuyla kucakladı. Biliyor musun, dövdükten sonra daha çok sevmeye başladım seni! Vallahi!.. Şimdi daha çok benimsin...
Üzerlerinde martılar uçuşuyordu. denizden esen tatlı bir meltem, dalgaların serpintisini ayaklarına kadar getiriyor, denizin yorulmak bilmez gülüşü durmadan çınlıyordu...
Vasili, soluğunu serbestçe bırakırken:
- Eh, işte insan oğlunun işleri! dedi. (Vücuduna yaslanan kadını dalgın dalgın okşuyordu.) Dünya böyle kurulmuş bir kere. Günah olan şey tatlı oluyor. Sen anlamazsın bunu... Kimi zaman hayatın anlamını düşünürüm de, aklımı oynatacak gibi olurum!.. Özellikle de geceleyin olur bu... Öyle zamanlarda gözüme uyku girmez... Karşında deniz, üstünde gökyüzü; dört bir yanın da öylesine karanlıktır ki, tüylerin ürperir... Ve sen burada, yapayalnızsındır! Kendini o kadar küçük, o kadar küçük bulursun ki... Yeryüzü, altında sallanmaya başlar; sense onun üzerinde yapayalnızsındır. O anda yanımda sen bari olsan... İki kişi ne de olsa başkadır...
Malva gözlerini yummuş, Vasili'nin dizlerinde yatıyor; konuşmuyordu. Vasili, güneşin ve rüzgârın yağızlaştırdığı kaba saba, fakat sevimli yüzünü kadının üzerine eğmişti. Kocaman, rengi atmış sakalı Malva'nın boynuna sürünüyordu. Malva kımıldamadan yatıyor, sadece göğsünün uyumla inip kalktığı görülüyordu. Vasili'nin bakışları kâh denizin üzerinde dolaşıyor, kâh yanıbaşındaki bu göğüse takılıyordu. Sonra ağır ağır, ağzını şapırdata şapırdata, bol yağlı bir pirinç lapası yiyormuşcasına, Malva'nın dudaklarını öpmeye başladı.
Böylece üç saat geçti. Güneş denizin üzerinde batmaya başladığı zaman adam sıkıntılı bir sesle:
- Eh, ben gidip çay kaynatayım bari... dedi. Konuğumuz az sonra uyanır!
Malva uykulu bir kedi gibi tembel tembel yana çekildi. Vasili istemeye istemeye kalkıp barakaya yollandı. Kadın, kirpiklerini azıcık aralayarak adamın arkasından baktı, ağır bir yükten kurtulmuşçasına rahat bir soluk aldı.
Sonra üçü birden ateşin çevresinde çay içmeye oturdular. Deniz, gün batımının renkleriyle bezenmişti. Yeşilimtrak dalgalar erguvan rengi bir pırıltıya bürünmüştü.
Vasili, beyaz bir fincandan çayını yudumlarken, oğluna köye ilişkin sorular soruyor; ya da kendi anılarından söz ediyordu. Malva söze karışmadan, onların ağır aksak sürüp giden konuşmalarını dinliyordu.
- Nasıl, köylüler geçinip gidiyor değil mi?
- Eh, şöyle böyle...
- Köylü kısmının istediği nedir ki? Bir kulübe, bol bol ekmek, bayramdan bayrama da bir bardak votka... Ama bunu bile bulamazsın... Evimde karnım doysaydı, kalkıp buralara gelir miydim? Köyde efendi de sensin, bey de; herkes eşittir. Ama burada bir uşak parçasından başka nesin?..
- Ama burada da karnın daha çok doyar; iş de daha kolaydır...
- Sen neden söz ediyorsun?.. Bazen öyle zamanlar olur ki, kemiklerin sızım sızım sızıldar. Üstelik burada el kapısındasın; oradaysa kendine çalışırsın.
Yakov sakin sakin karşı çıkıyordu:
- Ama burada daha çok kazanç var.
Vasili içinden oğlunu haklı buluyordu. Köy hayatı buradakinden bin kat zordu. Fakat nedense Yakov'un bunu bilmesini istemiyordu.
Sert bir sesle karşılık verdi:
- Sen burada kaç para kazanıldığını hesapladın mı? Kardeşcağızım, köyde...
Malva gülümseyerek söze karıştı:
- Çukurda gibisindir... Karanlık, dar bir çukurda... Hele kadınların hayatı, gözyaşından ibarettir.
Vasili kaşlarını çatarak Malva'ya baktı:
- Kadınların hayatı her yerde aynıdır... Işık her yerde aynı ışıktır, güneş bir tanedir!
Malva heyecanlanarak:
- Haydi ordan, haltetmişsin sen! diye sesini yükseltti. Köylü karısı istese de istemese de kocaya varmak zorundadır. Ha kocalı karı olmuşsun, ha yatıp ölmüşsün, ne fark eder? Ekin biç, yün eğir, hayvan güt, çocuk doğur... Peki sana kalan nedir? Kocanın dayağıyla küfürü...
Vasili:
- Dayak her zaman atılmaz, diye Malva'nın sözünü kesecek oldu.
Malva ona kulak asmadan sözlerini sürdürüyordu:
- Ama burada kimse karışamaz bana. Martı gibi, gönlümün dilediği yere uçarım! Kimse yolumu kesemez... Kimse el süremez bana!..
Vasili gülerek, anlamlı anlamlı:
- Ya sürerlerse? diye sordu.
Kadın sessizce:
- O zaman bunun karşılığını alırlar! dedi.
Gözlerinin parlaklığı ansızın sönüvermişti.
Vasili babacan bir tavırla gülerek:
- Al işte, dedi. Canlısın ama güçsüzsün! Konuşmaktan başka bir şey bilmezsin. Kadın kısmı, köyde hayatın bir parçasıdır... Buralardaysa fingirdemek için yaşar...
Bir süre sustuktan sonra:
- Yani günaha girmek için, diye ekledi.
Vasili'yle Malva'nın konuşmaları kesildiğinde Yakov düşünceli düşünceli içini çekerek:
- Bu denizin sonu yok galiba... dedi.
Üçü birden, sessizce, karşılarında uzanan sonsuzluğa baktılar.
Yakov kolunu uzatarak:
- Ah, bütün bu su toprak olsaydı! diye sesini yükseltti. Ekilip sürülebilseydi!
Vasili, oğlunun istekle kızaran yüzüne bakarak:
- Bak sen! diye keyifli keyifli güldü.
Oğlunun toprağı sevdiğini görmek hoşuna gitmişti. Bu sevginin belki de serbest çalışma hayatının çekiciliğini bastırarak Yakov'u kısa bir süre sonra, ısrarla köye çağıracağını düşünüyordu. Kendisiyse yine burada, Malva'yla kalacak; her şey eskisi gibi sürüp gidecekti...
- Yakov, çok iyi dedin bunu! Köylü kısmı böyle olmalı! Köylü kısmının gücü, topraktadır. Toprakla kaynaştıkça yüzüne kan gelir. Ama bir kere ondan koptu mu, yıkılır gider artık. Topraksız köylü köksüz ağaç gibidir. Bir süre daha işe yarar ama, az sonra çürüyüp gider! Ormandaki güzelliğinden eser kalmaz. Yassılır, kirtiş kirtiş olur; bütün çalımını kaybeder!.. Çok güzel bir söz söyledin Yakov!
Deniz, güneşi bağrına çekiyor, dalgaların şıpırtılı şarkısıyla selamlayarak karşılıyordu onu. Güneşin veda ışıklarıyla bezenen dalgalar, şaşılacak bir renk cümbüşü içindeydiler. Işığın bu tanrısal kaynağı, uyumlu renklerini denize saçarak onunla vedalaşıyor; kendisini gözleriyle izleyen üç insandan uzaklaşarak, şafağın sevinçli parıltısıyla uykulu toprakları uyandırmaya gidiyordu.
Vasili, Malva'ya:
- Hey Allahım! dedi. Güneşin batışını seyrederken ruhum eriyor sanki!
Malva bir şey söylemedi. Yakov'un, denizin enginliklerinde dolaşan mavi gözlerinde bir gülümseme ışıldıyordu. Üçü birden, düşünceli bir tavırla, günün son dakikalarının söndüğü noktaya uzun uzun baktılar. Önlerindeki ateş küllenmeye başlamıştı. Arkalarında gece, gökyüzüne gölgelerini yayarak ilerliyordu. Sarı kumsal karardı; martılar görünmez oldu; her yanı sessiz, yumuşak, düşsel bir karanlık kapladı... Kumsala çarpıp duran yorulmak bilmez dalgalar bile gündüzkü kadar sevinçli, gür bir sesle şıpırdamıyorlardı şimdi...
Malva:
- Niye oturuyorum ben? dedi. Gideyim artık.
Vasili utandı; şaşırdı; oğluna baktı. Sonra tedirgin bir sesle:
- Acelen ne? diye mırıldandı. Bekle, birazdan ay doğar...
- Aydan bana ne? Karanlıkta da korkmadan giderim. Geceleyin ilk gidişim değil ki buradan!...
Yakov babasına kaçamak bir bakış fırlattı; yüzündeki alaycı gülümsemeyi gizlemek için gözlerini kırpıştırdı. Sonra bakışlarını Malva'ya çevirince kadının da kendisine bakmakta olduğunu görüp bir tuhaf oldu.
Vasili, tedirgin, sıkkın:
- Ne yapalım! dedi. Git!
Kadın kalktı, vedalaştı, kıyı boyunca ağır ağır yürümeye başladı. Ayaklarının dibinde yuvarlanan dalgalar, onunla oynaşıyorlardı sanki. Gökyüzünün altın çiçekleri yıldızlar, titrek titrek ışıldamaya başladılar. Malva'nın parlak bluzu, onun ardı sıra bakan Vasili'yle Yakov'dan uzaklaştıkça karanlığa karışıyordu.
Sonra kadının gür, tiz bir sesle söylediği şarkıyı işittiler:
Sevgilim! Koş gel, durma!
Ah, sarayım seni kollarımla...
Vasili'ye, Malva orada durup bekliyormuş gibi geldi. "Hınzır karı! Mahsustan yapıyor; beni kızdırmak istiyor!" diye düşünerek hırsla tükürdü.
Yakov gülümseyerek:
- Vay anam! Ne güzel söylüyor! dedi.
Kadın, karanlıkta gri bir leke gibi kalmıştı. Sesi denizin üzerinde yükseliyordu:
Bir çift beyaz kuğu olan
Memelerimi hırpala...
Yakov:
- Vay anam! diye inledi; bütün vücuduyla bu ayartıcı sözlerin geldiği yöne doğru uzandı.
Vasili sert bir sesle:
- Demek köydeki işlerin üstesinden gelemedin? dedi.
Yakov, babasına şaşkın şaşkın baktı; doğrulup eskisi gibi oturdu.
Malva'nın ateşli şarkısı, dalgaların gürültüsünde gitgide boğularak parça parça hâlâ kulaklarına kadar ulaşıyordu:
Ah... İnsan bu karanlıkta
Nasıl uyur yalnız başına!..
Vasili kumların üzerinde debelenerek kederli bir sesle:
- Ne kadar sıcak! diye bağırdı. Gece olduğu halde... Hâlâ sıcak! Lânet olası memleket!
Yakov ona doğru döndü; söyleyecek söz ararcasına:
- Kumlar sabahtan kızıyor da... dedi.
Babası:
- Ne o? Yoksa benimle eğleniyor musun? diye tersledi.
Yakov saf saf:
- Ben mi? diye sordu. Yoo... Eğlenecek ne var?
- Neyse... Boş ver...
Sustular.
Dalgaların gürültüsü arasından; iç çekmelere, tatlı, okşayıcı çağrıya benzeyen sesler geldi kulaklarına.
İki hafta sonra yine bir pazar günüydü. Vasili Legostev yine barakasının yanındaki kumlara uzanmış, gözleri denizde, Malva'yı bekliyordu. Deniz yine güneş ışınlarını yansıtarak gülüyor, kıyıya akın akın hücum eden dalgalar yine yelelerinin köpüğünü kumsala bırakıyor ve yeniden denize yuvarlanarak onun bağrında eriyorlardı. Her şey on dört gün önceki gibiydi yine. Sadece Vasili, metresini her zaman sakin bir güvenle beklerken, bugün içi içine sığmıyordu. Geçen pazar gelmemişti. Bugün mutlaka gelmeliydi! Geleceğinden kuşkusu yoktu ama, bir an önce görmek istiyordu onu. Yakov engel olamayacaktı bugün. Evvelsi gün öteki ırgatlarla birlikte ağ almaya geldiğinde, pazar günü mintan satın almak için kente ineceğini söylemişti. Aylığı on beş rubleye bir balıkçı takımına kapılanmış, üç gündür balığa çıkıyor, şimdi de çalımından yanına yaklaşılmıyordu. O da öteki ırgatlar gibi salamura balık kokuyor, kir pas içinde yüzüyor, üstü başı dökülüyordu. Oğlu aklına gelince Vasili içini çekti:
- Biraz karnı doyunca... şımarmaya başlayacak... belki de köye dönmek istemeyecektir... O zaman gitmek bana düşecek... diye düşündü.
Denizde martılardan başka bir şey görünmüyordu. Uzakta, gökle denizi ayıran kumsalın ince kıyı çizgisi görülüyordu. Fakat güneş ışınları denize neredeyse dik olarak düştükleri halde, ne gelen vardı ne giden. Malva bu saatte çoktan gelmiş olurdu.
Havada iki martı kapıştı. Öylesine dövüşüyorlardı ki, tüyleri savrulmaya başladı. Dalgaların engin deniz üstündeki güneş ışınlarıyla birleşen neşeli ve sonsuz şarkısı, martıların kızgın çığlıklarıyla parçalanıyordu. Birbirlerini gagalayan martılar, acıyla ve öfkeyle keskin çığlıklar kopararak denize yuvarlanıyor, sonra peşpeşe yeniden havalanıyorlardı... Öteki martılar -koca bir sürü- bu kavgaya aldırış etmeden; kıpır kıpır oynayan, saydam, yeşilimtrak suyun üzerinde taklalar atarak hırsla balık avlıyorlardı.
Deniz bomboştu. O tanıdık, siyah nokta görünürde yoktu hâlâ...
Vasili yüksek sesle:
- Demek gelmiyorsun? dedi. Cehennemin dibine kadar yolun var! Ne sandın yani?..
Kıyıya doğru horgörüyle tükürdü.
Deniz gülüyordu.
Yemek hazırlamak için kalkıp barakaya doğru yürüdü. Fakat canının bir şey istemediğini hissederek eski yerine döndü; yeniden oraya uzandı.
- Seryojka bari gelseydi! diye geçirdi içinden.
Sonra sadece Seryojka'yı düşünmeye zorladı kendini: Zehir gibi bir adam. Alay etmediği şey yoktur. Herkesi yumruğuyla sindirmiştir. Güçlü kuvvetli, okumuş, görmüş geçirmiş... Fakat ayyaş. Onunla birlikteyken can sıkıntısı nedir bilmez insan... Kadınlar Seryojka için deli divane olur. Bir yerde görünmeye görsün, hepsi peşine takılır. Sadece Malva yüz vermez ona... Gelmiyor işte. Melûn karı! Dayak attığıma mı kızdı yoksa? Onun için sanki yeni bir şey mi bu? Kimbilir ne dayaklar yemiştir hayatında!.. Birazdan bunun hesabını sorarım ona...
Vasili böylece bir oğlunu, bir Seryojka'yı, en çok da Malva'yı düşünerek kumların üzerinde yuvarlanıyor; bekleyip duruyordu. Tedirginliği yavaş yavaş karanlık bir kuşkuya dönüşmeye başlamıştı ama, düşünmek istemiyordu şimdi bunu. Böylece, içindeki kuşkuyu bastırmaya çalışarak, arada bir kalkıp kumsalda gezinerek, sonra yeniden uzanarak akşamı etti. Deniz kararmaya başladığında o hâlâ gözlerini uzaklara dikmiş; sandalın görünmesini bekliyordu.
Malva o gün de gelmedi.
Vasili yatağa uzandığında, kendisini buraya mıhlayan, kıyıya çıkmasına izin vermeyen işine acı acı sövdü. Uykuya dalarken de ikide bir sıçrayıp uyanıyordu. Uykusunun arasında, uzaklarda bir yerlerde kürek şıpırtıları duyar gibi oluyordu. Kalkıp ellerini gözlerine siper ederek karanlık, bulanık denize bakıyordu. Kıyıda, dalyanın olduğu yerde, iki ateş sönük sönük parlıyor, denizin üzerinde başkaca bir şey görünmüyordu.
En sonunda:
- Alacağın olsun kaltak! diye homurdanarak derin bir uykuya daldı.
Dalyanda bakın neler olup bitmişti o gün:
Yakov uyandığında, güneş ortalığı kızdırmamıştı daha. Serin, canlandırıcı bir meltem esiyordu denizden. Delikanlı, deniz suyuyla elini yüzünü yıkamak için barakadan çıkıp kıyıya doğru yürürken Malva'yı gördü. Kadın, kıyıya çekilen büyücek bir sandalın kıç tarafına oturmuş, çıplak ayaklarını bordadan sarkıtmış, ıslak saçlarını tarıyordu.
Yakov durdu; ilgiyle ona bakmaya başladı.
Malva'nın düğmeleri iliklenmemiş basma bluzu omzunun birinden sarkıyor; bu beyaz ve nefis yuvarlaklığı göz önüne seriyordu.
Dalgalar sandalın kıçına çarptıkça, Malva, denizin üzerinde kah yükseliyor; kah çıplak ayakları suya değecekmişçesine, alçalıyordu.
Yakov:
- Ne o, yıkandın mı yoksa? diye seslendi.
Kadın ona bir göz atarak:
- Yıkandım... dedi. Niye erken kalktın?
- Sen daha erken kalkmışsın ya...
- Sen bana ne bakıyorsun?
Yakov sustu.
Malva:
- Benim gibi yaşarsan, feleğini şaşarsın! dedi.
Yakov gülümseyerek:
- Yapma... dedi. Vallahi korktum senden!
Sonra çömelerek yıkanmaya başladı. Serin suyu avuç avuç yüzüne çarptıkça, ördek gibi gurultular çıkarıyordu. Kalkıp mintanının eteğiyle kurulanırken, Malva'ya:
- Niçin durmadan beni korkutmaya çalışıyorsun? diye sordu.
- Sen de niye yiyecekmiş gibi bakıyorsun bana?
Yakov ona, dalyandaki öteki kadınlara baktığından daha çok baktığını sanmıyordu. Fakat ansızın:
- İştahımı kabartıyorsun da ondan!.. deyiverdi.
- Hınzırlıkların babanın kulağına giderse, o senin iştahını iyi kabartır!
Kurnaz, ateşli bakışlarını delikanlının yüzüne dikmişti.
Yakov gülerek sandala tırmandı. Kadının hangi hınzırlıklardan söz ettiğini anlamamıştı ama, böyle konuştuğuna göre herhalde vardı bir bildiği. Bu düşünce onu keyiflendirmişti.
Sandalın bordasına, Malva'nın yanına doğru giderken:
- Ne olmuş? dedi. Babam seni satın almadı ya!
Kadının yanına oturdu; bakışlarını onun çıplak omuzunda, yarı açık göğsünde, deniz kokusu fışkıran sağlam, taptaze bedeninde gezdirdi. Sonra birdenbire, coşkuyla:
- Ne kadar da beyazsın! diye bağırdı.
Malva onun yüzüne bakmadan ve açık saçık yerlerini kapatmak gereğini duymadan:
- Sana yaramaz! diye kestirip attı.
Yakov içini çekti.
Sabah güneşinin aydınlattığı uçsuz bucaksız bir deniz uzanıyordu karşılarında. Rüzgârın okşayıcı soluğunun doğurduğu küçük, oynak dalgacıklar sandalın bordasını usul usul dövüyordu. Burun, denizin atlastan göğsü üzerinde bir yara izi gibi uzayıp gidiyordu. Uzaktaki sırık, ince bir çizgi gibi, gökyüzünün yumuşak ve mavi bağrını deliyor; üzerindeki bez parçasının, rüzgârda dalgalandığı görülüyordu.
Malva, Yakov'un yüzüne bakmadan:
- Anladın mı aslanım! dedi. İştah uyandırıcıyımdır ama, sana yaramaz... Üstelik ne kimsenin malıyım, ne de senin babanın kölesi. Ben kendim için yaşarım... Bana askıntı olup durma, çünkü seninle Vasili arasında hır çıkmasını istemem... Ne türlü olursa olsun, tartışmadan da, hır gürden de hoşlanmam... Anladın mı?
Yakov:
- Ne yaptım ki ben? diye şaşkınlığını belirtti. Sana dokunduğum mu var?
- Sen bana dokunamazsın!
Yakov'u öylesine hiçe sayan bir tavırla söylemişti ki bunu, delikanlının hem erkeklik, hem de insanlık onuru incindi. Kışkırtıcı, neredeyse kötücül bir duygu kapladı benliğini. Bakışları alevlendi; kadına yaklaşarak:
- Öyle mi? diye sesini yükseltti. Demek dokunamam sana?
- Dokunamazsın!
- Bak helee!.. Peki ya dokunursam?
- Dokun da görelim!
- Ne yaparsın?
- Ensene yumruğu yediğin gibi, kendini tepetaklak denizde bulursun.
- Hadi, vursana!
- Hadi, dokunsana!
Yakov ateş saçan gözleriyle Malva'yı tepeden tırnağa süzdü; ansızın güçlü pençeleriyle onu yanlamasına kavrayarak göğsünü ve sırtını ezercesine sıktı. Bu sımsıcak, hayat dolu vücudun dokunuşu, delikanlıyı alev alev tutuşturdu. Heyecandan boğulacak gibi oldu.
- Hadi! Vursana... Vursana... Ne duruyorsun?
Malva delikanlının tir tir titreyen ellerinden kurtulmaya çalışarak, sakin bir tavırla:
- Yakov, bırak! dedi.
- Hani enseme vuracaktın?
- Bırak dedim! Yoksa kötü olacak!
- Hadi ordan... Korkutamazsın beni! Şuna bak... Nasıl da çilek gibi kızardı!..
Kadına yaklaştı ve kalın dudaklarını onun pembeleşen yanağına bastırdı.
Malva kıvrak bir kahkaha atarak Yakov'un ellerini sıkıca kavradı, bütün gücüyle ileriye doğru abandı. Kucak kucağa, kocaman bir yığın halinde denize yuvarlandılar, bir köpük ve su serpintisi içinde kayboldular. Sonra dalgalanan suyun üzerinde Yakov'un sırılsıklam başı göründü. Yüzünden korku okunuyordu. Arkasından da Malva çıktı. Yakov, kollarıyla deli gibi çırpınarak çevresindeki suyu dövüyor, ulur gibi sesler çıkarıyordu. Malva kahkahalar atarak onun çevresinde yüzüyor; suratına avuç avuç tuzlu su serpiyor; savurup durduğu kocaman kollarından korunmak için arada bir suya dalıyordu.
Yakov hırıltıyla soluyarak:
- Şeytan diye bağırdı. Boğuluyorum! Yeter!.. Vallahi... Boğuluyorum... Su... Acı... Ah, sen... Boğuluyorum!..
Fakat Malva onu zaten bırakmış, bir erkek gibi kulaçlar atarak kıyıya doğru yüzüyordu. Sonra kendini ustaca bir hareketle yukarı çekti, sandala tırmanıp eski yerine oturdu, acemi acemi yüzüp gelen Yakov'a gülerek bakmaya başladı. Islak elbisesi vücuduna yapışmış, dizlerinden omuzlarına kadar bütün çizgilerini açığa çıkarmıştı. Gelip sandala tutunan Yakov, gülerek onu seyreden bu neredeyse çıplak kadına, tutkudan parlayan gözlerle bakakaldı.
Malva hâlâ gülerken, diz çöktü, bir eliyle sandalın bordasına tutunup öteki elini Yakov'a uzattı.
- Hadi bakalım ayı balığı, tırman! dedi.
Yakov kadının elini kavrayarak canlı bir sesle:
- Hadi... Kurtul da görelim şimdi!.. diye bağırdı. Sana bir banyo yaptırayım da aklın başına gelsin!.
Omuzlarına kadar çıkan suda ayakta durarak onu kendine doğru çekmeye başladı. Başının üzerinden geçen dalgalar sandala, oradan da Malva'nın yüzüne çarpıyordu. Kadın, gözlerini kırpıştırarak bir kahkaha attı; ansızın keskin bir çığlıkla kendini suya fırlatıverdi. Düşerken, ağırlığıyla Yakov'un ayaklarını da çelmişti.
Birbirlerine su püskürterek, keskin çığlıklar atarak, hırıltıyla soluyarak, dalarak, iki kocaman balık gibi yeniden oynaşmaya başladılar.
Güneş onlara gülerek bakıyor, dalyandaki barakaların camları da gün ışıklarını yansıtarak onlarla birlikte gülüyorlardı. Ellerini şiddetle çarptıkları sudan şarıltılar yükseliyor; bu insan gürültüsünün ürküttüğü martılar, denizin uzaklarından kopup gelen dalgaların arasında başları bir görünüp bir kaybolan Malva'yla Yakov'un üzerinde çığlıklar kopararak uçuşuyorlardı...
Sonunda yorularak, epeyce de su yutarak kıyıya çıktılar; dinlenmek için güneşe oturdular.
Yakov, ağzındaki suları küçük küçük tükürürken;
- Vay anasını! diye yüzünü buruşturdu. Şu su ne kötü şey be! Hem, ne kadar da çok!
Malva saçlarının suyunu sıkarken:
- Dünyada kötüden bol ne var? diye güldü. Mesela delikanlılar! Aman Allahım, ne kadar da çokturlar...
Koyu renkli saçları uzun değildi ama, hem sık, hem de kıvır kıvırdı.
Yakov dirseğiyle kadının böğrünü dürterek:
- Sen ihtiyarları bile yoldan çıkarırsın! diye sırnaştı.
- İhtiyarın kimisi, delikanlıya taş çıkartır...
- Bak hele! Sen bu ağızları nerden öğrendin?
- Köydeki kızlar, hiç de fena delikanlı olmadığımı söylerlerdi sık sık.
- Kızlar ne anlar; sen bana sor...
- Sen nesin? Kız değil misin?
Kadın, Yakov'a dik dik baktı; oğlanın kıs kıs güldüğünü görünce ansızın ciddileşti, içtenlikle:
- Çocuğum olmadan önce, kızdım! dedi. Tamam mı?
Yakov:
- Eksiğiyle tamam! diyerek kahkahayı bastı.
Malva öfkeyle:
- Aptal! dedi; sırtını dönüverdi.
Yakov ürkmüştü. Dudaklarını kemirerek sustu.
Islak giysilerinin kuruması için güneşin altında dönüp durarak yarım saat kadar konuşmadılar.
Eğri damlı, uzun ve pis barakalarda yaşayan ırgatlar uyanmaya başlamıştı. Uzaktan hepsi birbirine benziyordu bu insanların. Hepsi paçavralar içinde ve yalınayaktılar. Hırıltılı sesleri kıyıya kadar ulaşıyor, birisi boş bir fıçının dibine vuruyor, kocaman bir davulun gümbürtüsünü andıran boğuk sesler işitiliyordu. İki kadın cırlak cırlak sövüşüyor, bir köpek uluyordu.
Yakov:
- Uyanıyorlar, dedi. Oysa ben erkenden kente gidecektim bugün... Gelip burada seninle oynaştım...
Malva yarı şaka, yarı ciddi:
- Benden adama iyilik gelmez, dedi.
Yakov şaşkın şaşkın gülümseyerek:
- Niçin hep ürkütüyorsun beni? diye sordu.
- Babandan dayağı yediğin zaman görürsün...
Babasının öne sürülerek gözünün korkutulmak istenişi Yakov'un tepesini attırmıştı.
- Babam bana ne yapabilir? Ha, ne yapabilir? diye kabaca karşı çıktı. Babammış!... Ben de bebek değilim artık... Çalıma bak sen... Burada bunlar sökmez artık... Kör değiliz... Görüyoruz... Kendisi pek mi sofu? Gönlünün dilediği gibi yaşıyor... Bana da kimse karışamaz.
Malva, Yakov'un yüzüne alaylı alaylı bakarak:
- Sana kimse karışamaz öyle mi? Peki, ne yapabileceğini sanıyorsun sen? diye sordu.
Delikanlı, ağır bir yük kaldırıyormuşçasına avurtlarını şişirip göğsünü kabartarak:
- Ben mi? dedi. Ben ha? Ben çok şey yapabilirim! Dünyanın girdisini çıktısını anladım artık; köydeki o aptallık günlerine geçmiş ola!..
Malva alayla:
- Ne kadar da hızlısın! diye bağırdı.
- Ne sandın? Seni babamın elinden alayım da gör!
- Yok canım!.. Öyle mi?..
- Var mısın bahse?
- Öyle mi canım?..
Yakov'un tepesi attı:
- Bana bak! dedi. Benimle eğlenme!.. Yoksa... Karışmam bak!
Malva istifini bozmadan:
- Ne yaparsın? diye sordu.
- Hiç!
Sırtını kadına döndü; kabadayı bir delikanlı tavrıyla sustu.
- Amma da hırladın ha? Kahyanın siyah finosunu gördün değil mi? Hık demiş, senin burnundan düşmüş! Uzaktan bir havlıyor, bir havlıyor; sanırsın ısıracak!.. Ama yanına yaklaştın mı, kuyruğunu kısıp kaçıveriyor!
Yakov hırsla:
- Güzel, çok güzel! diye bağırdı. Bekle bakalım! Göreceksin! Ne adam olduğumu göstereceğim sana!
Kadın gülerek delikanlının yüzüne bakıyordu.
Uzun boylu, zayıf, tunç renkli; kızıl saçları darmadağınık bir adam, salına salına onlara doğru yaklaşıyordu.
Pantolonunun üstüne salıverdiği al basmadan mintanı, sırtından neredeyse boynuna kadar yırtılmıştı. Yenlerini, kollarından aşağı sarkmasınlar diye, omuzlarına kadar sıvamıştı. Pantolonu paramparça, ayakları çıplaktı. Baştan aşağı çillerle kaplı yüzünde iri, mavi gözleri küstahça parlıyor; yassı ve kalkık burnu, görünüşüne yaman bir kopuk havası veriyordu. Yanlarına gelince, durdu. Bedeni, giysilerindeki binlerce delikten güneş ışınlarını yansıtıyordu. Burnunu gürültüyle çekip Malva'yla Yakov'u anlamlı anlamlı süzdü; yüzünü gülünçleştirerek:
- Seryojka dün azıcık kafayı çekti; bugün Seryojka meteliksiz kaldı... dedi. Yirmi kapik ödünç versenize! Nasıl olsa ödemeyeceğim...
Yakov bu ağız kalabalığı karşısında candan bir kahkaha attı. Malva, karşısındaki yoksulluk anıtını tepeden tırnağa süzerek gülümsedi:
- Şeytanlar! Verin işte! İster misiniz, yirmi kapiğe nikahınızı kıyıvereyim?
Yakov gülerek:
- Çok matrak herifsin! dedi. Papazlığın da mı var yoksa?
- Sersem! Ugliça'da bir papazın yanında çalıştım... Sen yirmi kapikten haber ver!
Yakov:
- Ben evlenmek istemiyorum! diye karşı koyacak oldu.
- Fark etmez! Sökül paraları! (Seryojka kurumuş dudaklarını diliyle yalayarak üsteliyordu.) Kraliçesine sulandığını babana söylemem...
- Senin yalanına pek inanır da...
Seryojka ciddi bir tavırla:
- İnanır, inanır! dedi. Seni de öyle bir pataklar ki, feleğini şaşarsın!
Yakov:
- Korkum yok! diye gülümsedi.
Seryojka gözlerini kıstı, sakince:
- Öyleyse ben pataklarım! dedi.
Yakov yirmi kapik vermeyi hiç istemiyordu. Fakat Seryojka'yla hırlaşmaktansa onun isteğini yerine getirmenin daha iyi olacağını önceden anlatmışlardı ona. Çok bir şey istemezdi. Ama isteği yerine getirilmezse, ya çalışırken yok yere bir maraza çıkarır ya da durup dururken döverdi adamı. Bu öğütleri anımsayan Yakov içini çekti, istemeye istemeye elini cebine soktu.
Seryojka:
- Ha şöyle aslanım! diyerek kuma, onların yanına çöktü. Beni dinlersen, hiçbir zaman zarar etmezsin. Sonra Malva'ya dönerek sözlerini sürdürdü. Ne zaman varıyorsun bana? Elini çabuk tut, sabrım kalmadı...
Malva:
- Dökülüyorsun... diye karşılık verdi. Önce yırtıklarını onar da, sonra konuşalım.
Seryojka üstündeki paçavraları gözden geçirip üzüntüyle başını salladı.
- Sen en iyisi, etekliğini ver bana.
Malva:
- Bak hele! diyerek gülmeye başladı.
- Ciddi söylüyorum; yok mu eski bir tane?
Malva:
- Param olsa, gidip kafayı çekerim...
Elinde dört tane beş kapiklik tutan Yakov:
- Vay anasını! diyerek güldü.
- Ne olmuş? Papaz derdi ki; insan, bedenini değil, ruhunu düşünmelidir. Ruhum votka istiyor, pantolon değil. Ver parayı! Ha şöyle! Şimdi gidip kafayı çekeceğim... Babana da yine her şeyi söyleyeceğim.
Yakov elini sallayarak:
- Söylersen söyle! dedi, Malva'nın omzunu dürterek kabadayıca göz kırptı.
Seryojka bunu fark etmişti. Yere bir tükrük atarak vaadini bir kez daha tekrarladı:
- Seni pataklamayı da unutmayacağım... İlk fırsatta güzel bir sopa çekeceğim sana!
Yakov kaygıyla:
- Peki ama, niçin? diye sordu.
- Onu ben bilirim. (Sonra Malva'ya dönerek sorusunu tekrarladı.) Söyle bakalım, ne zaman varıyorsun bana?
Kadın, ciddi bir tavırla:
- Ne yapacağımızı, nasıl yaşayacağımızı anlat, o zaman düşüneyim, dedi.
Seryojka gözlerini kırpıştırdı; denize baktı, dudaklarını yalayarak düşüncesini belirtti:
- Hiçbir şey yapmayacağız, gezeceğiz!
- Peki ama, ne yiyip ne içeceğiz?
Seryojka elini sallayarak:
- Öf, tıpkı anam gibi konuşuyorsun be! dedi. Ne olacak? Nasıl olacak? Falan, filan... Ne olacağını, nasıl olacağını sanki ben biliyor muyum? Gidip kafayı çekeyim bari!...
Kalktı, yürüyüp gitti. Malva'nın yüzünde tuhaf bir gülümseme dolaşıyor; Yakov düşmanca bakışlarla izliyordu onun gidişini.
Seryojka epeyce uzaklaştıktan sonra, kadına:
- Kabadayıya bak sen! dedi. Köyde olsa, çoktan hesabını görürlerdi böyle çakalların... Şöyle gü-zeel bir sopa yese, nasıl yola gelir bak... Ama burada öyle adam yok ki...
Malva ona bakarak, dişlerinin arasından:
- Seni domuz eniği seni! diye tısladı. Sen kim, onun değerini anlamak kim!..
- Anlamayacak ne varmış? Bini bir para etmez böylelerinin! Üstelik de it sürüsü kadar çokturlar!
Malva alaycı bir sesle:
- Öyle mi sanıyorsun! diye bağırdı. Kendin için konuşsan neyse ne... Ona gelince... O her yeri görmüş, dünyanın altını üstüne getirmiş bir adamdır be.. Kimseden de korkusu yoktur...
Yakov şişinerek:
- Benim de kimseden korkum yok!.. dedi.
Malva bir şey söylemedi. Birbiri arkasına kıyıya koşan, kocaman sandalı kımıldatıp duran dalgaların oyununu izlemeye koyuldu. Direk, sağa sola sallanıyor; sandalın kıçı yükselip alçalarak şiddetli, kederli bir sesle suya çarpıyordu. Sandal kıyıdan kopup uzaklaşmak, engin ve özgür denize açılmak istiyor; onu kıyıya bağlayan halata öfkeleniyordu sanki.
Sonra Yakov'a:
- Niye hâlâ gitmiyorsun? diye sordu.
Yakov:
- Nereye gideyim? diye karşılık verdi.
- Kente gidecektin ya...
- Gitmeyeceğim!
- Öyleyse babanın yanına git.
- Ya sen?
- Ne olmuş?
- Sen gelmeyecek misin?
- Hayır...
- Öyleyse ben de gitmem.
Malva soğukkanlılıkla:
- Bütün gün benim yanımda mı sürtüp duracaksın? diye sordu.
Yakov sert bir sesle:
- Sana ihtiyacım yok... dedi, kalkıp uzaklaştı.
Fakat yanılıyordu bunu söylerken. Kadından ayrılınca canı sıkılmaya başlamıştı. Malva'yla konuştuktan sonra tuhaf bir duygu belirmişti içinde. Babasını düşününce, bulanık bir öfke, belli belirsiz bir hoşnutsuzluk duyuyordu şimdi. Dün böyle bir şey yoktu. Bugün de Malva'yla karşılaşıncaya kadar böyle bir şey sezinlememişti... Babası orada, denizin uzaklarında, gözle ancak görülebilen o kumsal çizgisindeydi ama; yine de Yakov'a engel oluyordu sanki... Sonra Malva, babasından korkuyormuş gibi geldi ona. Korkmasa, Yakov'a başka türlü davranırdı belki.
Dalyanın oralarda, insanlara bakarak başıboş dolaşıp duruyordu. Seryojka, bir barakanın gölgesinde, bir fıçının üstüne oturmuş; balalaykasını tıngırdatıp yüzünü gülünç hallere sokarak şarkı söylüyordu:
Aman po-liis efendi!
Yardım ediniz bana...
Karakola gitmezsek,
Düşeceğim çamura...
Kendisi gibi yirmi, yirmi beş tane adem baba kuşatmıştı çevresini. Hepsinden de burada herkese, her şeye sinmiş olan salamura balık ve güherçile kokusu yükseliyordu. Çirkin, kir pas içinde dört kadın, kumların üzerine oturmuş; büyük, teneke bir çaydanlıktan çay içiyorlardı. Sabahın köründe kafayı tütsülemiş bir ırgat, ayağa dikilmeye çabaladıkça yuvarlanıyor; kumların üzerinde debelenip duruyordu. Bir yerlerden cırlak bir kadın ağlamasıyla akordu bozuk bir akordeon sesi geliyor, her yanda balık pulları parıldıyordu.
Yakov öğle üzeri boş fıçılar yığını arasında kendine gölgelik bir yer bularak akşama kadar yatıp uyudu. Uyanıp yeniden dalyanda dolaşmaya başladığında, onu bir yerlere çeken belli belirsiz bir duygu vardı içinde.
İki saat sonra, maden ocağının ötesindeki genç söğütlerin altında buldu Malva'yı. Kadın, elinde parça parça olmuş bir kitap tutarak uzanmış, gülümseyerek Yakov'a bakıyordu.
Delikanlı, onun yanına otururken:
- Bak hele, nerelere gelmişsin! dedi.
Malva güvenle sordu:
- Çok mu aradın beni?
Yakov:
- Ben seni mi arıyordum sanki! diye bağırdı ve ansızın, gerçekten de onu aradığını anlayıverdi. Bu işe akıl erdiremeyip şaşkın şaşkın başını salladı.
Kadın:
- Okumuşluğun var mı? diye sordu.
- Okumuşluğum mu?... Eh, şöyle böyle... Herhalde unutmuşumdur...
- Benimki de şöyle böyle... Okula gittin mi hiç?
- Bucak okuluna gitmiştim.
- Ben kendi kendime öğrendim.
- Yok canım?
- Vallahi... Astrahan'da bir avukatın ahçısıydım. Oğlu bana okumayı öğretti.
Yakov:
- Yani kendi kendine öğrenmedin... diye düşüncesini belirtti.
Malva ona bakarak, yeniden:
Kitap okumayı sever misin? diye sordu.
- Ben mi? Yoo... Niye seveyim?
- Ben severim. Bu kitabı kahyanın karısından ödünç aldım...
- Ne kitabıymış?
- Ermiş Aleksey'in hikayeleri...
Sonra zengin ve soylu bir ailenin çocuğuyken, Aleksey'in baba ocağından ve mutluluktan nasıl kaçtığını, dilenci olduğunu, paçavralar içinde yeniden evine dönüp avluda köpeklerin arasında nasıl yaşadığını ve kim olduğunu bildirmeden nasıl ölüp gittiğini Yakov'a anlatıp:
- Niçin böyle davrandı dersin? diye sordu:
Yakov umursamazlıkla:
- Kim bilir? diye karşılık verdi.
Rüzgârın ve dalgaların yığdığı kum tepeleri arasındaydılar. Dalyanın boğuk, karanlık uğultusu işitiliyordu uzaktan. Güneş batmak üzereydi. Pembe ışınları, kumların üzerinde yansıyordu. Usul usul esen bir deniz meltemi, cılız söğüt ağaçlarıyla zavallı yapraklarını kıpırdatıyordu. Malva bir şeylere kulak kabartmışçasına, susuyordu.
Yakov:
- Bugün oraya niçin gitmedin... buruna? diye sordu.
Malva:
- Sana ne? dedi.
Yakov alev alev yanan gözleriyle kadına kaçamak bakışlar fırlatıyor, dilinin ucuna geliveren şeyi nasıl edip de söyleyebileceğini düşünüyordu.
Malva:
- Yalnızken ve dört bir yanımı sessizlik kapladığında, hep ağlamak isterim... Ya da şarkı söylemek... Fakat iyi şarkılar bilmem; ağlamaya da utanırım... diye mırıldandı.
Yakov onun yumuşak, okşayıcı sesini dinliyordu. Fakat kadının söylediklerinden bir şey anlamıyor, sadece arzusu daha çok kabarıyordu.
Malva'ya sokuldu; yüzüne bakmadan, boğuk bir sesle:
- Ne var biliyor musun... Dinle, ne diyeceğim bak... Ben... Genç bir adamım... diye söze başladı.
Malva başını salladı, güvenle sözcüklerin üstüne basa basa:
- Hem de aptalsın, ap-taal! dedi.
Yakov üzüntüyle:
- Peki, kabul! diye bağırdı. Ama bunun akılla ilgisi yok ki! Aptalsam aptalım! Kabul! Ama sana ne diyeceğim bak... İster misin, benimle...
- İstemem!..
- Neyi?
- Hiçbir şeyi!
Yakov elini korka korka Malva'nın omzuna koyarak:
- Sersemlik etme, dedi. Düşün ki...
Malva delikanlının elini itti; sert bir sesle:
- Çek arabanı Yakov! dedi. Defol git başımdan!
Oğlan kalktı; çevresine bakındı.
- Pekâlâ, öyle olsun... Vız gelir bana... Senin gibileri burda çok... Kendini bir şey mi sanıyorsun?..
Malva ayağa kalkıp üstünü başını silkelerken, sakin bir tavırla:
- Sen daha çok toysun, dedi.
Yan yana, dalyana doğru yürüdüler. Ayakları kuma gömülüyor, ağır ağır ilerleyebiliyorlardı.
Yakov kadının gönlünü yapmak isteğiyle aklına ne gelirse söylüyor; Malva ise yüzünde alaycı bir gülümseme, iğneleyici karşılıklar veriyordu.
Barakalara yaklaştıklarında delikanlı ansızın durdu; Malva'yı kucaklayarak:
- Beni çıldırtmak mı istiyorsun yoksa? dedi. Niçin böyle davranıyorsun? Dinle beni, bu işin sonu kötüye varacak yoksa!..
Malva:
- Bırak beni diyorum! diye bağırdı; delikanlının elinden kurtulup uzaklaştı.
O sırada bir barakanın köşesinden Serjojka çıkıverdi; darmadağınık kızıl saçlarla kaplı başını sallayarak; kötü kötü:
- Geziyorsunuz demek! Çok güzel! dedi.
Malva nefretle:
- Hepinizin canı cehenneme! diye bağırdı.
Yakov, Seryojka'nın karşısına dikilmiş, asık bir yüzle serseriyi süzüyordu. Aralarında on adımlık bir uzaklık vardı.
Seryojka da gözlerini Yakov'un gözlerine dikmişti. Toslaşmaya hazırlanan iki koç gibi bir süre böylece birbirlerini süzdükten sonra sessizce ayrı ayrı yönlere çekip gittiler.
Deniz, batan güneşin ışıkları altında durgun ve güzeldi. Dalyandan boğuk bir uğultu yükseliyor; sarhoş ve isterik bir kadın sesi birtakım saçmasapan sözlerle, bu gürültüyü delip geçiyordu:
... Ta-agarga, matagarga,
Benimsin Mataniçka!
Sarr-hoş, dayak yemiş,
Üstü başı madara!
Bu kırkayak gibi iğrenç sözler, havası güherçile ve çürümüş balık kokusuyla baygınlaşan dalyanı baştan aşağı dolaşıyor, dalgaların şarkısını zedeliyordu.
Şafağın tatlı parıltısı içinde sedef gibi beyaz bulutları yansıtan engin deniz, sakin sakin uyukluyordu. Uyku sersemi balıkçılar burunun üzerinde bir sandalı donatmaya çabalıyorlardı.
Kumların üzerinden sürüklenerek getirilen boz renkli bir ağ yığını, yumak halinde sandalın dibine yerleştirildi.
Seryojka, her zamanki gibi başı açık, yarı çıplak, kıç tarafta dikilmiş, hırıltılı ve uykulu sesiyle balıkçıları gayrete getiriyordu. gömleğinin parçalarıyla kızıl saçlarının perçemleri rüzgârla oynaşıyordu.
Birisi:
- Vasili! Yeşil kürekler nerede? diye bağırdı.
Vasili, yüzünden düşen bin parça, çevirme ağlarını sandala yerleştiriyordu. Mahmurluktan kurtulmak isteyen Seryojka dudaklarını yalıyor, Vasili'nin asık suratına bakıyordu. Sonunda:
- Votkan var mı? diye sordu.
Vasili boğuk bir sesle:
- Var, dedi.
- Öyleyse açılmayayım ben... Burada, çekme takımında kalayım.
Burunun ucundan:
- Tamam! diye bağırıldı.
Seryojka sandaldan inerken:
- Palamar çöz! Açıl! komutunu verdi. Siz gidin... Ben burada kalıyorum. Hey, geniş çevirin ha, dolaştırmayın sakın! Daha düzgün, daha düzgün! Düğümlenmesin!..
Sandalı suya ittiler. Balıkçılar bordadan tırmanarak kürekleri kavradılar; suya daldırmak üzere uçlarını havaya kaldırdılar.
- Bir!
Küreklerin hep birlikte suya gömülmesiyle, sandalın ileriye, artık aydınlanan denizin engin bağrına doğru atılması bir oldu.
Dümenci:
- İki! komutunu verince, kürekler dev bir kaplumbağanın pençeleri gibi bordanın üzerinde yükseldiler...
- Bir!.. Ki!..
Kıyıda, çekme takımında beş kişi kalmıştı: Seryojka, Vasili, üç kişi daha. Adamlardan biri kumsala çökerken:
- Ben biraz daha kestireyim.. dedi.
Öteki iki kişi de onu izlediler. Paçavralar içindeki üç vücudun meydana getirdiği canlı bir topak, kumsalın üstünde kıvrılıp kaldı.
Vasili, Seryojka'yla birlikte barakaya giderken:
- Pazar günü niye gelmedin? diye sordu.
- Gelemezdim...
- Sarhoş muydun?
Seryojka, istifini bozmadan:
- Hayır, dedi. Senin oğlanla analığının peşindeydim.
Vasili çarpık bir gülümsemeyle:
- Amma da iş! dedi. Bebek mi onlar? Senin koruyuculuğuna ne ihtiyaçları var?
- Daha da beter... Oğlan aptal, öteki de ermiş...
Gözleri nefretle parlayan Vasili:
- Malva ermiş ha? dedi. Ne zamandan beri?
- Kardeş, vücuda uymayan bambaşka bir ruh var onda...
- Onun aşağılık bir ruhu var.
Seryojka, Vasili'ye yan yan bakıp horgörüyle homurdandı:
- Aşağılık bir ruhu varmış! Sizi gidi toprak solcanları sizi! Bi boka aklınız ermez... Kadının kalçasıyla göbeği yerindeyse mesele yok, gerisi umurunuzda değildir... İnsan, karakter demektir oysa... Karaktersiz kadın tuzsuz ekmek gibidir. Telsiz balalaykadan zevk alabilir misin, köpek!.
Vasili alaylı alaylı:
- Anlaşılan dün çok çekmişsin! dedi.
Yakov'la Malva'yı nerede, ne durumda gördüğünü Seryojka'ya sormak için meraktan çatlıyor, ama utancı engel oluyordu buna.
Barakaya girdiklerinde, Vasili bir bardak votka doldurdu Seryojka'ya. Kafayı çekip sarhoş olunca hikayeyi kendiliğinden anlatacağını umuyordu. Oysa votkayı bir dikişte içip bitiren Seryojka gürültüyle yutkunup iyice ayıldı. Sonra kapının önüne yan gelip oturdu, esneyip gerinmeye başladı.
- İçince ateş yutmuş gibi oluyor insan!..
Seryojka'nın votkayı bir yudumda yuvarlayışına şaşıp kalan Vasili:
- Sen de öyle bir içiyorsun ki birader! diye bağırdı.
Serseri, kızıl saçlarıyla kaplı başını sallayıp ıslak bıyıklarını avuçlarıyla sıvazladı, tumturaklı bir sesle:
- Öyleyimdir... dedi. Öyleyimdir kardeş! Hedefe her zaman kestirmeden giderim. Sağa sola sapmadan yuvarlanıp gideceksin, gerisine kulak asma! Düşeceğin yerin önemi yoktur! Dünyanın dışına çıkacak değilsin nasıl olsa...
Vasili, asıl amacına sezdirmeden yaklaşmak için:
- Kafkasya'ya gitmek istiyordun hani? diye sordu.
- Canım ne zaman isterse, o zaman gideceğim. Aklıma esti mi, dosdoğru, burnumun doğrultusuna çekip giderim! Ya istediğime kavuşurum ya da kafam kırılır... Her şey bu kadar basit işte!
- Öyle ya... Kafanla yaşamıyorsun ki zaten...
Seryojka, Vasili'ye yan yan bakarak, alayla:
- Sevsinler senin kafacığını! dedi. Bucakta kaç kamçı yedin bakayım?
Vasili, sesini çıkarmadan Seryojka'ya baktı.
- Hükümet sizi dövüp serseme çevirmekle çok iyi ediyor... Gülerim halinize! Ne işe yarar şu senin kafan? Ha? Hangi yaraya merhem olur? Sen ne düşünebilirsin ki? Hiçbir şey! (Serseri, böbürlene böbürlene konuşuyordu.) Ama ben, aklıma esti mi çekip giderim! Tamam mı hemşerim! Herhalde senden çok daha ötelere varırım.
Vasili:
- Ona ne şüphe! diye gülümsedi. Sibirya'ya kadar yolun var...
Seryojka candan bir kahkaha attı.
Vasili, umduğunun tersine, onun sarhoş olmadığını gördükçe çileden çıkıyordu. Bir bardak votka daha vermeye de kıyamıyordu. Seryojka ayıkken ağzından laf alınmazdı... Neyse ki serseri kendiliğinden imdada yetişti:
- Bakıyorum Malva'yı sormuyorsun?
Vasili aldırmaz görünerek:
- Soracak ne var? dedi ve içi bir önseziyle titredi.
- Pazar günü burada değildi... Bugünlerde neler yaptığını bir sorsana... Seni moruk seni!.. Kıskançlıktan çatlıyorsun değil mi?
Vasili, umursamıyormuş gibi elini salladı:
- Öylesi çok! dedi.
Seryojka ağzını çarpıtarak:
- Öylesi çok! diye Vasili'yi taklit etti. Eşek hoşaftan ne anlar... Sizi gidi kart ayılar sizi...
Vasili alay ediyor görünerek:
- Ne diye övüp duruyorsun onu? dedi. Bizi başgöz etmeye mi niyetlisin yoksa. Eğer öyleyse, biz çoktan başgöz olmuşuz!..
Seryojka Vasili'yi süzerek sustu. Sonra elini onun omzuna koydu; düşünceli bir tavırla:
- Seninle yatıp kalktığını biliyorum, dedi. Engel olmak istemedim buna, gereği yoktu... Fakat şimdi şu senin Yakov asılıp duruyor Malva'ya. Adamakıllı patakla o oğlanı! Anladın mı? Yoksa ben pataklayacağım... İyi bir köylüsün sen... Hayvanın tekisin... Sana engel olmadım, bunu unutma...
Vasili boğuk bir sesle:
- Bak hele! Yoksa sen de mi onun peşindesin? diye sordu.
- Bana bak; eğer onun peşinde olsam, hepinizi yolumun üstünden silip süpürürdüm; tamam mı!.. Ama, onu alıp da ne yapacağım?
Vasili kuşkuyla:
- Öyleyse bu işe ne karışıyorsun? diye sordu.
Seryojka, bu basit soru karşısında şaşırıp kalmıştı.
Gözlerini iri iri açtı, Vasili'ye bakıp güldü:
- Niye mi karışıyorum? Bilmem... Yiğit bir kadın... Dobra dobra... Hoşuma gidiyor işte... Belki de... Acıyorum ona... Ne bileyim...
Vasili onu kuşkuyla dinliyor, fakat Seryojka'nın içtenlikle konuştuğunu da seziyordu.
- El değmemiş kız olsa da acısan, neyse ne... Acıyacak ne var onda!
Seryojka susuyor, denizin uzaklarında geniş bir ay çizerek burnunu kıyıya çeviren sandala bakıyordu. gözlerini iri iri açmış, yüzünü çocukça bir saflık bürümüştü.
Vasili bunu görüp yumuşadı.
- Çok iyi bir kadın olduğunda haklısın... Fakat daldan dala konar!.. Yakov ha? Ben ona haddini bildiririm! İt oğlu ite bak!
Seryojka:
- Hoşlanmıyorum o çocuktan... diye düşüncesini belirtti.
Vasili sakalını sıvazlayarak dişlerinin arasından:
- Malva'ya sırnaşıyor mu gerçekten? diye sordu.
Seryojka kesinlikle:
- Kara kedi gibi aranıza girecek; söylemedi deme! diye karşılık verdi.
Doğan günün ışıkları denizin enginliklerinde pembe bir yelpaze gibi alevlendi. Dalgaların gürültüsüne karışan zayıf bir ses kopup geldi sandaldan:
- Çekiiin!..
Seryojka:
- Hey! Davranın çocuklar! Halat başına! diye bağırdı.
Az sonra hepsi de kendi yerlerini almışlardı. Denizden esnek bir halat uzanıyordu kıyıya. Balıkçılar bunu omuzlarındaki kayışlara dolayarak ıkına sıkına kıyıya doğru çekmeye başladılar.
Ağın öteki ucunu da dalgaların üzerinde kayarak yaklaşan sandal kıyıya doğru sürüklüyordu.
Görkemli, parlak bir güneş yükseliyordu denizin üstünde.
Vasili, Seryojka'ya:
- Yakov'u görürsen söyle, yarın buraya gelsin, dedi.
Seryojka:
- Olur, diye karşılık verdi.
Sandal kıyıya yanaştı. Çevirmedekiler de kıyıya atlayarak ağın kendi taraflarına düşen ucuna asılmaya başladılar. İki grup yavaş yavaş birbirine yaklaşıyor; şamandıralar suyun üzerinde sıçrayarak düzgün bir yarım daire görünümü alıyorlardı.
Aynı gün, akşamın ilerlemiş saatlerinde, dalyandaki ırgatlar akşam yemeklerini yerken, Malva yorgun ve düşünceli, ters çevrilmiş ıskarta bir kayığın üzerine oturmuş, karanlıklar içindeki denizi seyrediyordu. Orada, uzakta bir alev parıltısı vardı. Malva, Vasili'nin yaktığı ateş olduğunu biliyordu bunun. Ateş, denizin karanlık enginliklerinde yolunu şaşırmış yapayalnız bir yolcu gibi, bir alev alev tutuşuyor, bir gücünü yitirmişçesine sönükleşiyordu. Dalgaların dinmek bilmez uğultusu içinde, ölgün ölgün titreyen bu sonsuzluklara gömülü noktacığa bakmak Malva'yı hüzünlendiriyordu.
Arkadan Seryojka'nın sesi geldi:
- Ne yapıyorsun burada?
Malva başını çevirmeden:
- Sana ne? diye sordu.
- Merak...
Adam sustu. Kadına bakarak bir sigara sardı, ateşledi ve o da kayığın arka tarafına oturdu. Sonra dostça:
- Tuhaf kadınsın, dedi. Kimi zaman herkesten kaçarsın, kimi zaman da önüne gelene tav olursun...
Kadın kayıtsızca sordu:
- Sana mı tav oldum?
- Bana değil, Yakov'a.
- Kıskanıyor musun yoksa?
Seryojka elini Malva'nın omzuna vurarak:
- Hım... dedi. Soracağım şeye dürüstçe karşılık verir misin?
Kadın sırtını dönmüş oturuyordu. Seryojka yüzünü göremiyordu onun. Bu soru üzerine, kısaca:
- Sor, dedi.
- Vasili'yi bıraktın mı? Ha?
Malva biraz sustuktan sonra:
- Bilmiyorum, dedi. Hem, sana ne bundan?
- İşte öyle...
- Ona kızgınım.
- Niye?
- Beni dövdü.
- Nee?.. O ha? Sen de buna göz yumdun demek? Vay canına!
Seryojka şaşıp kalmıştı. Kadının yüzünü yandan gözlüyor, alaylı alaylı cık cık yapıp duruyordu.
Malva içtenlikle:
- İstesem, dövdürmezdim kendimi, dedi.
- Niye dövdürdün öyleyse?
- Dövsün istedim.
Seryojka sigarasının dumanlarını kadının üstüne doğru alaylı alaylı üfledi.
- Demek adamakıllı tutkunsun o hırboya? İşe bak! Senin bu gibi şeylere kapılacağını hiç sanmazdım...
Malva, dumanları eliyle uzaklaştırırken, yine kayıtsızlıkla:
- Hiçbirinizi sevmiyorum, dedi.
- Yalan söylüyorsun!
Malva öyle bir tavırla:
- Niye yalan söyleyeyim? diye sordu ki; Seryojka gerçekten de onun yalan söylemesi için bir sebep bulunmadığını anladı.
Ciddi bir tavırla:
- Eğer sevmiyorsan, ne diye seni dövmesine izin veriyorsun? dedi.
- Sanki ben biliyor muyum bunu. Hem, söyler misin, ne diye askıntı olup duruyorsun bana?
Seryojka:
- Allah Allah!.. diyerek başını salladı.
İkisi de uzun süre sustular.
Gece yaklaşıyordu. Bulutlar gökyüzünde ağır ağır kımıldıyor, gölgeleri denize düşüyordu. Dalgaların dinmek bilmez uğultusu sürüp gidiyordu.
Burundaki ateş sönmüştü. Fakat Malva hâlâ oraya bakıyordu. Seryojka da Malva'ya dikmişti gözlerini.
Bir ara:
- Baksana! dedi. Ne istediğini biliyor musun sen?
Malva içini çekerek:
- Ah bir bilsem! diye mırıldandı.
Seryojka, kararlı bir sesle:
- Bilmiyorsun demek... dedi. İşte bu çok kötü! Ben her zaman ne istediğimi bilirim! (Sonra sesini yumuşatarak...) Ama çoğu kez canım hiç bir şey istemez... diye sözlerini sürdürdü.
Malva düşünceler içinde:
- Her zaman bir şeyler isterim ben... dedi. Ama ne istediğimi bilmem... Kimi zaman bir sandala atlayıp denize açılmak gelir içimden! Uzaklara, uzaklara gitmek... İnsanların yüzünü bir daha hiç görmemek... Kimi zaman da karşıma ilk çıkan adamı baştan çıkarmak, kul köle etmek isterim. Sonra da eğlenirim onunla. Kimi zaman herkese, en çok da kendime karşı bir acıma duygusu uyanır içimde. Kimi zaman da bütün dünyayı yok etmek, sonra da korkunç bir ölümle ölmek isterim... Hüzün ve sevinç duyguları yüreğimde çarpışıp durur... Ama insanlar kütük gibidirler hep.
Seryojka:
- İnsanlar iğrençtir, diyerek Malva'ya katıldı. Bakıyorum ne kedisin, ne balıksın, ne de kuş... Ama yine de öteki kadınlarda olmayan bir şey var sende...
Malva:
- İyi ki öyle! diye güldü.
Soldaki kum tepelerinin ardından, kocaman, yumuşak bir ay çıkarak, denizi gümüş renkli ışınlarıyla aydınlattı. Sonra parlak gökkubbenin üzerinde usul usul kayarak yıldızların ışıltısını sönükleştirdi; kendi düşsel aydınlığıyla kucakladı onları.
Malva gülerek:
- Biliyor musun, ara sıra ne geliyor aklıma? dedi. Geceleyin şu barakalardan birini tutuştursak, amma da şenlik olur ha!
Seryojka hayran hayran:
- Bak hele! diye bağırdı. (Sonra elini kadının omzuna vurarak.) Ne diyeceğim bak... dedi. İyi bir oyun oynamak için, ister misin bir akıl vereyim sana?
Malva ilgiyle:
- Ne aklıymış? diye sordu.
- Yakov nasıl? Kızıştı mı iyice?
Kadın gülerek:
- Yanıp tutuşuyor! diye karşılık verdi.
- Babasıyla kapıştırsana onu! Hey anam! Ne matrak olur be!.. Ayılar gibi birbirlerine girerler... Biraz moruğu kışkırt, biraz da ötekini... Sonra onları başbaşa bırakır; kenara çekiliriz! Ne dersin, ha?
Malva dönüp adama baktı. Seryojka'nın ayışığında daha az pütürlü görünen yüzü; saf, azıcık da hınzır bir gülümsemeyle aydınlanmıştı. Bu tunçlaşmış çehrede hiçbir kötülük duygusundan iz yoktu.
Kadın yine de kuşkuyla sordu:
- Niçin sevmiyorsun onları?
- Ben mi?.. Vasili'yle hiçbir alıp vereceğim yok. İyi bir köylüdür o. Fakat Yakov haytanın biri. Biliyor musun, aslında köylü milletinden hiç hoşlanmam ben! Canları cehenneme! Bir dokunsan bin ah işitirsin! Yalan! Gerçekte karınları tok, sırtları pektir!.. Onlar için her şey yapan bir belediyeleri var, toprakları, hayvanları var... Bir zamanlar bir belediye doktorunun arabacısıydım, her Allahın günü köylülerle birlikteydim... Sonra yıllarca oradan oraya sürtüp durdum. Köyün birine gidip azıcık ekmek iste de göreyim; kıçına tekmeyi yapıştırıverirler. Üstelik soruların da ardı arkası gelmez: Kimsin? Nesin? Pasaportun nerde? vb. vb... Onlardan yediğim dayağın haddi hesabı yok... Gözünün yaşına bakmaz, at hırsızı diye yapışırlar yakana... Tıkarlar içeri... Hem toprakları var, hem de geçinemiyoruz diye sızlanırlar. Bir de beni düşün... Neyim var şu yeryüzünde?..
Seryojka'yı ilgiyle dinleyen Malva:
- Sen köylü değil misin yoksa? diye sözünü kesti onun.
Seryojka bir çeşit gururla:
- Kentliyim ben! dedi. Ugliç kentindenim.
Malva düşünceli düşünceli:
- Ben de Pavliça'danım, diye mırıldandı.
- Beni hiç kimse korumaz! Ama köylüler öyle mi ya?.. Pekâlâ yaşayıp gidiyor şeytanlar! Belediyeleri var, her şeyleri var...
Malva:
- Bu belediye dediğin şey nedir? diye sordu.
- Ne midir? Şeytan bilir onun ne olduğunu! Köylüleri yöneten bir kuruluş işte... Canı cehenneme!.. Biz kendi işimize gelelim şimdi. Şunları dalaştırsana! Ha, ne dersin? Nasıl olsa bir kötülük çıkmaz; dövüştükleriyle kalırlar!.. Vasili seni dövmüştü ya; bırak oğlu senin öcünü alsın ondan.
Malva:
- Öyle mi dersin? diye güldü. Fena fikir değil hani...
- Bir düşün... Senin yüzünden insanlar kıran kırana birbirlerine girecekler! Bunu seyretmek hoş olmaz mı? Senin bir çift sözün üzerine!.. Dilini bir iki kez döndürüvereceksin, olup bitecek!..
Seryojka kadının bu işteki rolünü ballandıra ballandıra, uzun uzun anlattı. Hem işin alayındaydı, hem de ciddiydi. Sonunda:
- Ah, güzel bir kadın olmalıymışım ben!.. Dünyayı birbirine katardım vallahi!.. diye bağırarak sözlerini tamamladı; başını avuçları içine alıp sıktı, gözlerini kısıp sustu.
Ayrıldıklarında ay tam tepedeydi. Onlar gidince gecenin güzelliği daha bir belirdi. Şimdi ayın gümüş renkli ışıklarıyla kaplı sonsuz ve görkemli deniz, bir de yıldızlarla dolu parlak gökyüzü kalmıştı. Denizle gökyüzünün dışında; kum tepeleri, bodur bir söğüt fundalığı ve kaba saba yontulmuş kocaman tabutlar gibi kumsalın üstünde yatan iki tane de uzun ve kirli baraka vardı. Fakat bütün bunlar, denizin eşsiz güzelliği karşısında zavallı, değersiz şeyler olarak kalıyor; yıldızlar onlara bakarak soğuk soğuk parlıyorlardı.
Babayla oğul karşı karşıya oturmuş, votka içiyorlardı. Votkayı oğlan getirmişti. Hem babasıyla otururken sıkılmamak, hem de onu yumuşatmak için yapmıştı bunu. Seryojka, Yekov'u fitlemiş; babasının ondan ötürü Malva'ya içerlediğini, kadını öldüresiye dövmekle tehdit ettiğini, Malva'nın Yakov'a bu yüzden yaklaşamadığını söylemişti. Sonra alay etmiş:
- Yaptığın numaraları baban çok fena ödetecek sana! demişti. Kulaklarını çekip bir arşın boyu uzatacak! İyisi mi hiç görünme gözüne!
Bu hiç sevmediği kızıl saçlı adamın alayları Yakov'un içinde babasına karşı derin bir nefret uyandırmıştı. Malva da ona kimi zaman ayartıcı, kimi zaman hüzünlü gözlerle bakarak delikanlıyı çileden çıkarıyordu...
İşte böylece Yakov, yolunu tıkayan bir kaya parçası gibi görmeye başlamıştı babasını. Öyle bir kaya parçası ki, ne üzerinden atlayabilirsin, ne de çevresinden dolanıp geçebilirsin.
Fakat şimdi, babasından hiç de korkmadığını hissediyor; onun asık suratına ve kötü kötü bakan gözlerine, kendine güvenen bir tavırla, sanki "Haydi, elini sür de göreyim!" dercesine bakıyordu.
İkinci bardakları da yuvarladıkları halde, balıkçılık üzerine birkaç önemsiz söz dışında, dişe dokunur bir şey konuşmamışlardı daha. İçlerinde birbirlerine karşı damla damla bir kin birikiyor, ikisi de az sonra bunun patlak vereceğini hissediyorlardı.
Rüzgâr barakanın hasırlarını hışırdatıyor; ağaç kabukları birbirine çarpıp tıkırdıyor; sırığın ucundaki paçavra, bir şeyler fısıldıyordu sanki. Hepsi ürkek seslerdi bunların. Kararsız ve belli belirsiz bir şeyler isteyen uzak bir fısıltıyı andırıyorlardı.
Vasili asık bir yüzle:
- Seryojka içiyor mu hep? diye sordu.
Oğul, bardakları yeniden doldururken:
- İçiyor, diye karşılık verdi. Her akşam sarhoş.
- Mahvolacak... İşte başıboş hayatın sonu!.. Senin olacağın da işte bu...
Yakov kısaca:
- Ben öyle olmayacağım! diye karşılık verdi.
Vasili kaşlarını çatarak:
- Olmayacaksın demek! dedi. Ben ne dediğimi bilirim... Kaç zamandır buradasın? Üç ayı geçti, neredeyse dönme zamanın geldi, değil mi? Kaç para biriktirebildin bakalım?
Bardağındaki votkayı hırsla bir dikişte yuvarladı ve sakalını öyle sert bir hareketle sıvazladı ki, başı ileri geri sallandı.
Yakov çok yerinde olarak:
- Bu kadar kısa zamanda kaç para kazandım ki, biriktireyim? diye karşılık verdi.
- Öyleyse ne diye sürtüp duruyorsun?.. Çekip gitsene köye!
Yakov sessizce gülümsedi.
Oğlunun susması karşısında çileden çıkan Vasili, gözdağı verircesine:
- Ağzını eğip bükme! diye bağırdı. Karşında baban konuşuyor! Sırıtacak ne var? Bana bak! Sen çok erken azmaya başladın! Ben adamın ağzına gem takmayı bilirim ama...
Yakov bardağını votkayla doldurup içti. Bu gereksiz sataşmalara içerliyor, fakat babasını büsbütün kızdırmamak için dilinin ucuna gelen sözleri tutmaya çalışıyordu. Onun öfkeyle parlayan bakışlarından biraz da ürkmüştü.
Oğlunun yalnız kendi bardağını doldurup yuvarladığını gören Vasili büsbütün çileden çıktı.
- Baban sana eve git diyor, sen buna sırıtarak karşılık veriyorsun ha? Bu cumartesi hesabını kesecek, dosdoğru köyün yolunu tutacaksın! Anladın mı?
Yakov sertçe:
- Gitmeyeceğim! dedi ve başını öfkeyle dikeltti.
Vasili:
- Bak hele sen! diye haykırdı, elleriyle fıçıya abanarak doğruldu. Ulan sen benim sözlerimi işitiyor musun, işitmiyor musun? Sen babana nasıl çemkirirsin, köpek!.. Çektiğim sopaları unuttun mu yoksa? Ha, unuttun mu?
Dudakları titriyor, yüzü seğiriyordu. Şakaklarındaki damarlar kabarmıştı.
Yakov babasına bakmadan, hafif bir sesle:
- Ben hiçbir şeyi unutmadım, dedi. Sen her şeyi hatırlıyor musun acaba?
- Sen bana akıl öğretemezsin! Senin beynini patlatırım!
Yakov babasının havaya kalkan elinden sakındı, dişlerini sıkarak:
- Dokunma bana... dedi. Burası köy değil...
- Sus! Ben her yerde senin babanım!..
Yakov ağır ağır yerinden kalkarken, gülümseyerek:
- Bucaktaki gibi beni kamçılayamazsın burada, dedi. Burası bucak değil...
Vasili'nin gözleri kan çanağına dönmüştü. Yumruklarını sıkmış, boynunu ileriye uzatmış, votka kokan nefesiyle kızgın kızgın soluyarak oğlunun karşısına dikilmişti. Yakov geriye sıçradı, kendisine vurmaya hazırlanan babasının her hareketini dikkatle izlemeye başladı. Sakin görünmesine rağmen, sucuk gibi terliyordu... Masa diye kullanılan fıçı vardı aralarında.
Vasili, sıçramaya hazırlanan bir kedi gibi sırtını kamburlaştırarak:
- Demek kamçılayamam ha? diye hırıldadı.
- Burada herkes eşit... İkimiz de işçiyiz...
- Nee?
- Ne olmuş? Niye saldırıyorsun üzerime? Anlamadığımı mı sanıyorsun? Önce sen başladın...
Vasili böğürdü ve kolunu birdenbire öyle bir savurdu ki Yakov kendini koruyamadı. Yumruğu başına yemişti. Sendeledi, bir yumruk daha savurmaya hazırlanan babasının öfkeden canavarlaşmış suratına bakarak dişlerini gıcırdattı. Yumruklarını sıkarak:
- Dur, yoksa kötü olacak! diye bağırdı.
- Göstereceğim sana!
- Bırak beni diyorum!
- Babana?.. Babana karşı geliyorsun ha?..
Baraka dar geliyordu. Çuvallar, yere devrilen fıçının altındaki kütük ayaklarına dolaşıyordu.
Yakov sapsarı, ter içinde, işlerini sıkmış, gözleri kurt gibi parlayarak, kendini yumruklarıyla savuna savuna babasının önünde ağır ağır geriliyordu. Gözünü kan bürüyen Vasili, körlemesine yumruk sallıyordu. Ansızın tuhaf bir öfke nöbetine tutulmuş, azgın bir domuza dönmüştü.
Yakov sakin, fakat korkutucu bir tavırla:
- Dur! Yeter artık! Dur! dedi.
Vasili hırıldaya hırıldaya saldırıyor, fakat savurduğu yumruklar oğlunun yumruklarına çarpıyordu sadece.
Kendisinin daha çevik olduğunu anlayan Yakov:
- Hele hele... Vay anasını... diyerek babasını kışkırtıyordu.
- Bekle... Dur...
Yakov yana sıçradı, denize doğru koşmaya başladı.
Vasili de başını öne eğip kollarını ileri doğru uzatarak onun peşi sıra atıldı. Fakat ayağı bir yere takıldı, yüzükoyun kuma yuvarlandı. Ellerini yere bastırdı, çabucak dizlerinin üstüne doğrulup oturdu. Adamakıllı bitkin düşmüştü. Güçsüzlüğünü kavramanın ve onur kırıklığının acısıyla kederli kederli uludu...
Boynunu Yakov'a uzattı, titreyen dudaklarından köpükler saçarak:
- Lanet olsun sana! diye hırıldadı.
Yakov sandala dayanmış, acıyan başını eliyle ovuşturuyor; keskin gözlerle babasına bakıyordu. Gömleğinin yenlerinden biri yırtılmış, sarkıyordu. Yakası da paralanmıştı. Terli, beyaz göğsü, yağlanmış gibi, güneşin altında parıl parıl parlıyordu. Babasına karşı içinde bir hoşgörü duygusu uyanmıştı şimdi. Kendini ondan daha güçlü buluyordu. Adam perperişan, zavallı bir durumda kuma oturmuş, yumruklarını sallayarak oğlunu tehdit ediyordu. Bunu gören Yakov, güçlülerin güçsüzler karşısındaki o aşağılayıcı, küçümser tavrıyla gülümsedi.
- Lanet olsun sana! Yüz bin kere lanet olsun!..
Vasili'nin gırtlağından öylesine şiddetli bir lanet haykırışı kopmuştu ki, Yakov ister istemez ürktü; denizin uzaklarına, dalyana baktı. Bir an için, bu zavallı haykırış oralardan duyulurmuş gibi geldi ona.
Fakat dalgalardan, güneşten başka bir şey yoktu görünürde. Yakov o zaman bir tükrük fırlatarak:
- Bağır!.. dedi. Zararı kime? Kendine... Madem iş buraya vardı, bak ne diyeceğim sana...
Vasili:
- Sus!.. diye haykırdı. Defol karşımdan, defol!..
Yakov, babasının davranışlarını gözden kaçırmaksızın sözlerini sürdürdü:
- Köye gitmeyeceğim... Kışı burada geçireceğim... Burası benim için çok daha iyi. Aptal değilim, anlıyorum bunu. Burada hayat çok daha kolay... Köyde olsak, köle gibi kullanırdın beni; ama artık geçmiş ola!
İşaret parmağını sallayarak babasına gözdağı verdi, güldü. Yeniden gözü dönen Vasili sıçrayıp doğruldu, eline bir kürek geçirerek Yakov'a doğru koştu. Hırıltılı bir sesle:
- Babana! Babana ha? Öldüreceğim seni!.. diye bağırıyordu.
Fakat o gözü öfkeden dünyayı görmez bir halde sandalın yanına vardığında, Yakov uzaklardaydı. Gömleğinin yırtık yeni havada sallana sallana koşuyordu.
Vasili küreği Yakov'un arkasından fırlattı, tutturamadı. Yeniden bitkin düşerek yüzükoyun yuvarlandı; sandalın bordasını tırnaklarıyla kazıya kazıya oğluna baktı. Öteki, uzaktan bağırıyordu:
- Utan, utan! Saçın sakalın ağardı, hâlâ bir kadın için kuduruyorsun... Allah seni ıslah etsin! Beni köye dönecek sanma... Sen git oraya... Burada yapacak işin kalmadı...
Vasili, oğlunun bağırışını da bastıran bir sesle uludu:
- Yakov! Sus Yakov! Öldüreceğim seni!.. Defol! Defol!
Delikanlı döndü; ağır ağır uzaklaşıp gitti.
Vasili bomboş, anlamsız gözlerle oğlunun arkasından baktı. Yakov, uzaklaştıkça kısalıyor; ayakları kuma gömülüyordu sanki... Önce beline kadar, sonra omuzlarına kadar gömüldü... En sonra da başı kum tepeciğinin ardında görünmez oldu. Yok olup gitti... Fakat az sonra, kaybolduğu yerin biraz ötesinde, yeniden ortaya çıktı bu baş. Sonra omuzlar, sonra bütün vücut göründü... Yakov biraz daha ufalmıştı şimdi... Babasına doğru döndü, bağırarak bir şeyler söyledi. Vasili bu bağırışa:
- Lanet olsun sana! Lanet olsun, lanet olsun! diye haykırarak karşılık verdi.
Öteki, elini salladı; yeniden yola koyularak bir başka kum tepesi ardında gözden kayboldu.
Vasili uzun süre, sandala yaslanmaktan sırtı sızlayıncaya kadar oğlunun arkasından baktı. Sonra bitkin bir halde ayağa kalktı, kemiklerinin sızıltısından bir an için sendeledi. Kuşağı, koltuk altlarına kadar çıkmıştı. Parmaklarını güçlükle kımıldatarak onu çözdü, gözlerine kadar yaklaştırıp baktı, sonra yere fırlattı. Barakaya doğru yürürken kumun üzerinde bir oyuğa raslayarak durdu, burasının düştüğü yer olduğunu anımsadı, düşmeseydim yakalardım onu diye düşündü.
Baraka darmadağınıktı. Gözleriyle araştırdığı votka şişesini çuvalların arasında buldu, eğilip aldı. Mantar, şişenin ağzına sıkıca yerleşmişti. Vasili onu ağır ağır çıkardı, şişeyi kafasına dikmek istedi. Fakat cam, titreyen dişlerine çarpıyor; votka, ağzının kıyılarından sakalına ve göğsüne dökülüyordu.
Başı uğulduyor, yüreği sıkışıyor, sırtı sızım sızım sızlıyordu.
Yüksek bir sesle:
- İşim bitmiş benim, yaşlanmışım! diyerek barakanın girişindeki kumların üstüne çöktü.
Deniz uzayıp gidiyordu karşısında. Dalgalar her zamanki gibi gürültüyle gülüp oynaşıyorlardı. Vasili uzun uzun suya baktı; oğlunun özlemle söylediği sözler geldi aklına.
"- Ah, bütün bu su toprak olsaydı! Ekilip sürülebilseydi!"
Köylünün içi acıyla burkuldu. göğsünü şiddetle oğuşturdu; çevresine baktı, derin bir ah çekti. Başı öne düşmüş, sırtı sanki ağır bir yük altındaymışçasına kamburlaşmıştı. Gelip bir şey tıkanmıştı boğazına; boğulacak gibi oluyordu. Öksürmeye başladı, gökyüzüne bakarak istavroz çıkardı. Benliğini kaplayan zalim bir düşünce, onu ağırlığı altında eziyordu sanki.
... On beş yıldır kahrını çeken namuslu, çilekeş karısını bir sürtük uğruna yüzüstü bırakmıştı. Tanrı da oğlunun isyanıyla cezalandırıyordu onu işte! Evet, Tanrı büyüktü!
Oğlu ona hakaret etmiş, babalık onurunu ayaklar altına almıştı... Hem de ne için? Aşağılık bir orospu uğruna!.. Böyle bir oğul, yaşamasa daha iyiydi. Peki, ya onun, ihtiyar bir adamın, çoluğunu çocuğunu unutarak bir orospuyla düşüp kalkması günah değil miydi?..
İşte Tanrı'nın kutsal öfkesine uğramış; öz oğlunun eliyle bulmuştu cezasını... Tanrı büyüktü!..
Vasili iki büklüm oturmuş, istavroz çıkarıyor; kirpiklerinde birikerek görmesine engel olan gözyaşlarını akıtmak için sık sık gözlerini kırpıştırıyordu.
Güneş denize doğru alçalıyordu. Günün kızıl ışıkları gökyüzünde yavaş yavaş sönmeye başlamıştı. Uzaklardan gelen ılık bir meltem, köylünün yaşlar içindeki yüzünü okşuyordu. Vasili derin bir pişmanlık içinde, uyuyup kalıncaya kadar orada öylece oturdu.
Yakov babasıyla kavgalarının ertesi günü, dalyandan otuz mil ötede mersin balığı avlamak için, bir grup ırgatla birlikte, gemi yedeğindeki bir mavnayla denize açılmıştı. Beş gün sonra, bir yelkenliyle, tek başına geri dönüyordu. Yiyecek getirmesi için yollamışlardı onu. Dalyana öğleden sonra ırgatların dinlenme saatinde vardı. Hava korkunç sıcaktı. Yakov seke seke barakalara doğru yürürken, çizmelerini giymediği için sövüp sayıyordu kendine. Kızgın kum ayaklarını yakıyor, balık pullarından ve kemiklerinden de sakınması gerekiyordu. Sandala dönmeye üşeniyordu. Bir an önce bir şeyler yiyip Malva'yı görmek için sabırsızlanıyordu. Denizde geçirdiği sıkıcı günler arasında sık sık Malva'yı düşünmüştü. Babasıyla görüşüp görüşmediklerini, neler konuştuklarını merak ediyordu şimdi... Adam Malva'yı dövmüş müydü acaba? Dövmüş olsaydı keşke! Biraz yola gelirdi hiç değilse! Çok oynak, çok başına buyruktu çünkü...
Dalyan sessiz ve tenhaydı. Barakaların pencereleri açıktı. Barakalar, bu kocaman tahta sandıklar da sıcaktan bunalıyor gibiydiler. Kahyanın, barakaların arasında gizlenmiş gibi duran yazıhanesinde bir çocuk, avazı çıktığı kadar bağırıyor; fıçıların oradan fısır fısır birtakım sesler geliyordu.
Yakov cesaretle o yana doğru yürüdü. Malva'nın sesini duyar gibi olmuştu çünkü. Fakat fıçıların yanına varıp da aradaki boşluğa bakınca hemen geri çekildi, kaşlarını çatarak durdu.
Fıçıların gölgesinde, kızıl saçlı Seryojka, ellerini ensesinde kenetlemiş, sırtüstü yatıyordu. Bir yanında Vasili, öte yanında Malva oturmuştu.
Yakov: Babamın ne işi var burada? diye düşündü. Yoksa kadına daha yakın olmak için kendini buraya mı aldırttı? Şeytan herif! Anam bir bilse bunları!.. Gitmeli mi yanlarına? Yoksa burada mı kalmalı?
Seryojka:
- Demek böyle! dedi. Elveda demeye geldin ha? Eh, ne yapalım! Git, toprağını eşele bakalım...
Yakov sevinçle gözlerini kırpıştırdı.
Sonra babasının sesi geldi kulağına:
- Evet, gidiyorum artık...
Delikanlı o zaman cesaretle ilerleyerek:
- Merhaba! dedi.
Babası ona şöyle bir bakıp öte yana döndü. Malva kaşını bile oynatmadı. Sadece Seryojka, ayağını oynattı, gür bir sesle:
- Aşık Yakov da uzak ülkelerden döndü işte! dedi.
Sonra her zamanki sesiyle:
- Koyun postu yüzer gibi, bu oğlanın derisini yüzüp davul yapmalı! diye ekledi.
Malva sessizce gülümsedi.
Yakov otururken:
- Çok sıcak, dedi.
Vasili, oğluna yeniden göz atarak:
- Ben de seni bekliyordum Yakov, diye söze başladı.
Babasının sesi her zamankinden daha yumuşakmış gibi geldi Yakov'a. Yüzünde de alışılmadık, bambaşka bir ifade vardı.
Yakov:
- Yiyecek almaya geldim... dedi. Sonra Seryojka'dan bir sarımlık tütün istedi.
Seryojka kımıldamadan:
- Aptallara verecek tütünüm yok benim, dedi.
Parmağıyla kumları karıştıran Vasili, dokunaklı bir sesle:
- Yakov, ben eve dönüyorum... diye mırıldandı.
Oğlu saf saf babasının yüzüne bakarak:
- Ya, öyle mi? diye sordu.
- Ya sen... Sen burada mı kalıyorsun?
- Evet, ben kalıyorum... İkimiz birden evde ne yapalım?
- İyi ya... Bir diyeceğim yok... Nasıl istersen... Bebek değilsin ki... Yalnız bir şeyi... aklından çıkarma... Şunun şurasında az bir ömrüm kaldı benim... Yaşamasına biraz daha yaşarım belki... Fakat nasıl çalışacağımı bilemiyorum... Topraktan soğudum galiba... Diyeceğim şu: Orada bir anan olduğunu aklından çıkarma...
Güçlükle konuştuğu belli oluyor, sözleri dişlerinin arasında takılıp kalıyordu sanki. Sakalını sıvazlarken elleri tir tir titriyordu.
Malva gözlerini Vasili'ye dikmişti. Seryojka gözlerinden birini kırpıştırıyor, ötekisiyle dik dik Yakov'a bakıyordu. Yakov sevinçten uçacak gibiydi. Fakat bunun anlaşılmasından çekiniyor, gözleri ayaklarında susuyordu.
- Ananı unutma sakın... Onun tek oğlu olduğunu aklından çıkarma...
Yakov ezilip büzülerek:
- Niye söylüyorsun bunu? dedi. Ben de biliyorum.
Babası, oğluna kuşkuyla bakarak:
- Biliyorsan ne âlâ!.. diye sözlerini sürdürdü. Ben de unutmayasın diye söylüyorum işte...
Vasili içini çekti. Birkaç dakika dördü de sustu. Sonra Malva söze başladı.
- Birazdan işbaşı çanı çalacaktır.
Vasili ayağa kalkarak:
- Eh, ben gideyim artık!.. dedi.
Ötekiler de kalktılar.
- Allahaısmarladık Seryojka... Volga taraflarına yolun düşerse, belki uğrarsın ha?.. Simbirsk kasabasında Mazlo köyü dersin; Nikolo Lıykovski bucağına bağlı...
Seryojka:
- Pekâlâ! diyerek onun elini sıktı ve kızıl tüylerle kaplı, damar damar pençesinin içinde bu eli bir süre tuttu, Vasili'nin asık ve kederli yüzüne gülümseyerek baktı.
Vasili:
- Nikolo Lıykovski büyük bir bucaktır... diye açıklamada bulundu. Adını duymayan yoktur. Bizim köy onun dört verst ötesinde...
- Tabii, tabii... Kısmet olur, çıkıp gelirim bakarsın...
- Allahaısmarladık!
- Güle güle, iyi adam!
Vasili, kadının yüzüne bakmadan, boğuk bir sesle:
- Allahaısmarladık Malva! dedi.
Malva gömleğinin yeniyle, hiç acele etmeden dudaklarını sildi; sonra beyaz ellerini adamın omuzlarına koydu; ciddi bir tavırla ve sessizce, onun yanaklarıyla dudaklarını üçer kere öptü.
Vasili bozularak anlaşılmaz bir şeyler mırıldandı. Yakov yüzündeki gülümsemeyi gizlemek için başını öne eğdi. Seryojka tembel tembel esneyerek gökyüzüne baktı ve:
- Sıcaktan bunalacaksın, dedi.
- Zararı yok... Eh, allahaısmarladık Yakov!
- Güle güle!
Karşı karşıya duruyor, ne yapacaklarını bilemiyorlardı. Bir anda ve tekdüze bir biçimde havada çınlayan "Allahaısmarladık" sözü, Yakov'un yüreğinde babasına karşı sıcak bir duygu uyandırmıştı. Fakat bunu nasıl belirteceğini bilemiyordu. Onu Malva'nın yaptığı gibi kucaklamalı mı, yoksa Seryojka gibi elini mi sıkmalıydı sadece? Oğlunun kararsızlığı Vasili'yi incitiyor, biraz da utanca benzer bir şey duyuyordu onun karşısında. Burundaki olay ve Malva'nın deminki öpücükleri uyandırmıştı bu duyguyu.
Sonunda:
- Eh, ananı unutma!.. dedi.
Yakov tatlı bir gülümsemeyle:
- Unutur muyum hiç! diye bağırdı. Sen gönlünü ferah tut... Çocuk değilim ben...
Vasili başını sallayarak:
- Eh, böyle işte!.. dedi. Hadi, sağlıcakla kalın; beni de kemlikle anmayın... Seryojka, tencereyi yeşil sandalın kıç altına, kuma gömdüm.
Yakov hemen:
- Tencereden ona ne? diye sordu:
Vasili:
- Yerime o geçti şimdi... Voli bekçisi oldu! diye karşılık verdi.
Yakov, Seryojka'ya baktı, Malva'ya göz attı ve bakışlarındaki sevinç parıltısını gizlemek için başını öne eğdi.
- Hoşça kalın kardeşler, ben gidiyorum artık!
Vasili onları selamlayıp yola koyuldu. Malva da arkasından yürüdü:
- Seni geçireyim biraz...
Seryojka yeniden kuma uzandı, Malva'nın arkasından gitmek isteyen Yakov'un ayağını yakaladı.
- Hop dedik! Nereye?
Yakov kurtulmaya çalışarak:
- Bırak beni! diye homurdandı.
Seryojka onun öteki ayağını da yakaladı.
- Otur bakalım aşağı...
- Off! Şakanın sırası mı?
- Şaka etmiyorum... Otur aşağı!
Yakov dişlerini sıkarak durdu.
- Ne istiyorsun?
- Bekle! Kes sesini! Düşünüyorum şimdi, sonra söylerim.
Delikanlıya sert, korkutucu bir bakış fırlatınca, Yakov sesini kesti...
Malva'yla Vasili bir süre sessizce yürüdüler. Kadın ikide bir, yandan adamın yüzüne bakıyor; gözlerinde tuhaf ışıltılar dolaşıyordu. Vasili ise yüzünden düşen bin parça, susuyordu. Ayakları kuma gömülüyor, ağır ağır ilerliyorlardı bu yüzden.
- Vasili!
- Ne var?
Kadına bir an bakıp başını hemen öte yana çevirdi.
Malva sakin, pürüzsüz bir sesle:
- Biliyor musun, dedi; Yakov'la seni, ben düşürdüm birbirinize... Hem de bile bile... Belki de kavgasız gürültüsüz yaşayıp giderdiniz burada...
Vasili bir süre karşılık vermedi; sonra:
- Niçin yaptın bunu? diye sordu.
- Bilmem... Yaptım işte!
Gülümseyerek omuzlarını silkti.
Adam öfkeyle:
- İyi halt ettin! dedi. Senden de bu beklenir!
Malva ses çıkarmadı.
- Mahvedeceksin oğlanı! Canına okuyacaksın! Tüh! Cadısın sen, cadı, Tanrı'dan korkmuyorsun... Utanmak nedir bilmiyorsun... Nedir bu yaptıkların?
Kadın:
- Ne yapmalıyım dersin? diye sordu.
Sesinde ne bir kaygı, ne bir keder belirtisi vardı.
Vasili kızıp köpürerek:
- Ne mi yapmalısın? Şu sorduğun şeye bak!.. diye bağırdı.
Kadını bir yumrukta yere sermek, göğsünü ve suratını çizmelerinin altında çiğneyip ezmek için şiddetli bir istek duydu. Yumruklarını sıkarak geriye baktı.
Orada, fıçıların yanında, Yakov'la seryojka'nın görüntüleri kımıldıyordu. İkisi de onlardan yana bakıyorlardı.
- Defol git! Bir yerini kıracağım yoksa!..
Malva'nın yüzüne eğilmiş, neredeyse fısıltı denebilecek bir sesle sövüyordu. Gözleri kan çanağına dönmüştü. Sakalı tir tir titriyordu. Kadının başörtüsünün altından taşan saçlarını kavramamak için, ellerini güçlükle zaptedebiliyordu.
Malva kılını bile kıpırdatmadan, yeşil gözleriyle, sakin sakin ona bakıyordu.
- Öldürsem yeridir seni!.. Bekle... Bir gün belanı bulacaksın nasıl olsa...
Kadın gülümsedi. Bir süre sustu. Sonra derin derin içini çekerek umursamaz bir tavırla:
- Eh, yeter artık, hadi sağlıcakla kal! dedi ve birdenbire geriye dönerek yürüyüp gitti. Vasili onun arkasından homurdanıyor, dişlerini gıcırdatıyordu. Malva, Vasili'nin kum üzerindeki açık ve derin ayak izlerine basmaya çalışarak dalyana doğru ilerliyor; ayaklarıyla bu izleri siliyordu. Böylece ağır ağır, fıçıların yanına kadar geldi.
Seryojka:
- Uğurladın mı onu? diye sordu.
Malva başını evet anlamında sallayarak Seryojka'nın yanına oturdu. Yakov, sadece kendisinin işittiği bir şeyler mırıldanıyormuşçasına dudaklarını kımıldatarak Malva'ya bakıp tatlı tatlı gülümsedi.
Seryojka, bir şarkının sözleriyle tekrarladı sorusunu:
- Onu uğurlarken için yandı mı?
Malva başıyla denizi işaret edip bir başka soruyla karşılık verdi:
- Ne zaman gidiyorsun oraya, buruna?
- Akşamüstü.
- Ben de geleceğim...
- Çok güzel! Buna sevindim işte...
Yakov kararlı bir tavırla:
- Ben de geleceğim! dedi.
Seryojka gözlerini kırpıştırarak:
- Seni çağıran var mı? diye sordu.
Ölgün bir çan sesi havayı titreterek ırgatlara iş başını duyurdu. Çabuk çabuk, birbiri arkasına havada dağılan bu sesler, dalgaların neşeli hışırtısı içinde kayboldular. Yakov küstah bir tavırla Malva'ya bakarak:
- Beni o çağırıyor! dedi.
Malva şaşırarak:
- Ben mi? diye sordu. Seninle ne alıp vereceğim var benim?
Seryojka ayağa kalktı, sert bir sesle:
- Açık konuşalım Yakov! dedi. Eğer ona asılacak olursan, dayaktan gebertirim seni! Hele parmağının ucunu bile dokundurmaya kalkarsan, kendini sinek gibi ölmüş bil! Bir vuruşta toz ederim seni! Mesele benim için bu kadar basit!
Yüzü, görünüşü ve Yakov'un gırtlağına doğru uzanan damar damar elleri, Seryojka'nın hiç de şaka etmediğini gösteriyordu.
Yakov bir adım gerileyerek ezik bir sesle:
- Dur bakalım! Bir de ona soralım!.. diyecek oldu.
Seryojka:
- Kes sesini ulan! diye karşılık verdi. Kuzu eti yemek senin gibi itlere mi kaldı? Yalayasın diye bir parça kemik verirlerse, kuyruğunu kısıp teşekkür et! Anladın mı? Salak!
Yakov, Malva'ya baktı. Kadın, yeşil gözlerinde alaycı, küçümseyici bir gülümsemeyle Yakov'u süzdü ve Seryojka'ya öyle yaltaklanarak sokuldu ki, delikanlı ter içinde kaldı. Onu orada bırakarak, yan yana uzaklaştılar. Yakov, kahkahalarını işitti az sonra. Sağ ayağını hırsla yere vurdu, hızlı hızlı soluyarak öylece kalakaldı.
Uzaklarda, sarı ve ölgün kum tepeciklerinin ötesinde; küçük, karanlık bir insan görüntüsü kımıldıyordu. Sağında neşeli, güçlü bir deniz güneşin altında parıl parıl yanıyor; solundaysa, ufkun sonuna kadar, tekdüze, hüzün verici bir çöl uzayıp gidiyordu. Yakov bu yalnız adama baktı, baktı, sonra onur kırıklığı ve şaşkınlık yaşlarıyla buğulanan gözlerini kırpıştırdı, elleriyle hızlı hızlı göğsünü oğuşturdu.
Dalyanda çalışma kızışmıştı.
Malva'nın göğüsten gelen, ayartıcı sesi çınladı:
- Kim aldı benim bıçağımı?..
Dalgalar gürüldüyor, güneş parlıyor, deniz gülüyordu...
1897
BOZKIRDA
Canımız ölesiye sıkkın, kurtlar gibi aç ve bütün dünyaya öfkeli, Perekop'tan çıktık. Bütün bir gün bir şey çalabilmek ya da kazanabilmek için elimizden geleni yapmış, fakat sonunda ikisini de başaramayacağımıza aklımız kesince daha ileriye gitmeye karar vermiştik. Ama nereye? Daha ileriye olsun da...
Çoktandır yürüdüğümüz bu hayat yolunda ne pahasına olursa olsun daha ileriye gitmeye hazırdık. Her birimizin ayrı ayrı, sessizce verdiği bu karar, aç gözlerimizdeki keskin parıltılardan açıkça okunuyordu.
Üç kişiydik. Kerson'da, Dinyeper kıyısında bir meyhanede tanışmıştık kısa bir süre önce.
Birinci arkadaş, demiryolu taburunun askerlerindendi. Sonradan -söylediğine göre- yol ustası olmuş. Kızıl saçlı, iri yarı bir adamdı. Külrengi gözlerinin soğuk bir bakışı vardı. Almanca biliyordu. Hapishane yaşayışı üzerine geniş bilgi sahibiydi.
Bizim gibiler geçmişlerinden söz etmeyi pek sevmezler. Her zaman az çok bir nedeni vardır bunun. Bu yüzden birbirimize inanıyor, hiç değilse inanmış görünüyorduk. Çünkü aslında kendimize de inandığımız yoktu pek.
İnce dudakları her zaman kuşkuyla büzülmüş, ufak tefek, kuru bir adam olan ikinci arkadaş, Moskova Üniversitesi'nin eski öğrencilerinden olduğunu söyleyince, ben ve asker gerçek sanmıştık bunu. Aslında, bir zamanlar, öğrenci mi, polis hafiyesi mi, yoksa hırsız mı olduğu umurumuzda değildi. Tanıştığımızda bizimle aynı tabakadan olduğunu bilmemiz yetiyordu. Açtı. Kentlerde polisin, köylerde müjiklerin özel ilgisinden tedirgin oluyor; kovalanmış, aç bir canavar gibi hem onlardan, hem ötekilerden nefret ediyor; herkese, her şeye karşı evrensel bir kin besliyordu. Aynı yolun yolcusuyduk yani.
Üçüncü bendim. Küçük yaşlardan beri çok alçakgönüllüyümdür. Erdemlerimden söz etmeyeceğim bu yüzden. Safdil görünmemek için de eksiklerime değinmeyeceğim. Yalnız, kişiliğim üzerine bir yargıya varabilmemiz bakımından şu kadarını söyleyeyim: Kendimi ötekilerden daha iyi buluyordum. Bugün de aynı kanıdayım.
Böylece Perekop'tan çıktık; bir çobana raslarız umuduyla ilerlemeye başladık. Onlardan her zaman ekmek istenebilir. Bu konuda yolcuları geri çevirdikleri pek görülmemiştir.
Askerle ben yan yana yürüyorduk. "Öğrenci" arkamızdan geliyordu. Zamanında ceket olduğu belli bir şey sarkıyordu omuzlarından. Sıfır numara traşlı, sivri, fırlak kafasına geniş bir şapka artığı geçirmişti. Renk renk yamalarla kaplı boz renkli bir pantolon bacaklarını sıkı sıkı sarıyordu. Yolda bulduğu bir çizme koncunu elbisesinin astarından kopardığı parçalarla çıplak ayaklarına bağlamıştı. Sandal adını verdiği bu şeylerle dünyanın tozunu kaldırarak sessizce yürüyor; yeşilimsi küçük gözleri kıvılcımlar saçıyordu.
Al basmadan bir gömlek vardı askerin sırtında. Kerson'dan "elceğiziyle" aldığını söylüyordu bunu. Gömleğin üstüne de kalın, pamuklu bir yelek geçirmişti. Ordu yönetmenliğince "sağ kaşının üstüne kabadayıca yıkılmış" rengi belirsiz bir asker kasketi vardı başında. Bacaklarında geniş bir Ukrayna şalvarı sallanıyordu. Yalınayaktı.
Ben de onlar gibi giyimli ve yalınayaktım.
Bozkır, dört bir yana göz alabildiğine uzayıp gidiyor; mavi, kızgın ve bulutsuz gökkubbenin altında engin genişlikte, yuvarlak, kara bir tabak gibi yatıyordu. Onu geniş bir çizgiyle kesen boz renkli, tozlu yol, ayaklarımızı yakıyordu. Arada bir, kısa ve sivri sapları, tuhaf bir biçimde, askerin çoktandır ustura değmemiş yüzünü andıran yeni biçilmiş ekin tarlalarına raslıyorduk. Asker kısıkça, kalın bir sesle şarkı söyleyerek gidiyordu:
"Ve senin kutsal pazarını ilahilerle kutluyoruz..."
Ordudayken kışla kilisesinde zangoç gibi bir şeymiş. Sayısız ilahiler, manzumeler biliyor; nedense, canımız konuşmak istemediği zamanlarda bu bilgisini hep kötüye kullanıyordu.
Karşımızda, ufukta, kıyıları yumuşak çizgili, mordan pembeye kadar renk renk birtakım görüntüler belirdi.
"Öğrenci":
- Bunlar Kırım dağları olmalı, dedi.
- Dağlar! (Asker bağırdı.) Dostum, sen dağları görmekte acele ettin. Onlar bulut... Baksana, görmüyor musun?.. Sanki sütlaç...
Bulutların sütlaç olmalarındaki güzelliği düşündüm.
Asker:
- Kör şeytan! diye küfür sallayarak tükürdü. Bir tek canlı varlığa olsun raslayabilseydik! İn cin top oynuyor... Bu gidişle kışın ayıların yaptığı gibi kendi pençelerimizi emmek zorunda kalacağız...
"Öğrenci" üst perdeden:
- İnsanların bulunduğu yerlerden geçmemiz gerektiğini söylemiştim, dedi.
Asker öfkelendi:
- Söylemiştim!.. Sadece söylemek için bilgi edinmişsin zaten. İnsanların bulunduğu yer hani? Şeytan bilir nerde?
"Öğrenci" dudaklarını büzerek sustu. Güneş batıyor; bulutlar çeşit çeşit, sözle anlatılamaz renklerebürünüyordu. Bir toprak ve tuz kokusu geldi burnumuza.
Bu kuru, lezzetli koku, iştahımızı büsbütün kamçıladı. Midemiz kemiriliyordu. Tuhaf, tatsız bir duyguydu bu. Sanki vücudumuzun özsuları çekiliyor, buharlaşıyor; kaslarımız gevşeyip pörsüyordu. Ağzımız, boğazımız kupkuru kesilmişti. Güçlükle yutkunuyorduk. Başımız dönüyor, gözlerimizin önünde kara lekeler uçuşuyordu. Bu lekeler kimi zaman üstünde dumanlar tüten bir et parçası ya da bir somun oluveriyor; hayal gücümüz "geçmişin bu dilsiz görüntülerini" kendilerine özgü kokularla donatıyor, işte o zaman midelerimiz bir bıçakla oyuluyordu sanki.
Yine de duygularımızı birbirimize ileterek, bir yerde bir koyun sürüsü görürüz ya da Ermeni pazarına yemiş götüren bir Tatar arabasının keskin gıcırtısını işitiriz umuduyla gözlerimizi dört açmış, kulaklarımız kirişte, yürüyorduk.
Fakat bozkır bomboş uzayıp gidiyordu. Bir gün önce üçümüz bir buçuk iki kiloluk bir çavdar somunuyla beş tane karpuz yemiştik. Fakat kırk verst yol almıştık bunun üstüne. Giderimiz gelirimize uygun değildi yani ve Perekop'un pazar yerinde uyumaya çekilmişken, midelerimiz kazınarak uyanmıştık.
"Öğrenci" pek yerinde olarak, geceleyin uyuyacağımıza bir şeyler... yapmamızı önermişti. Fakat düzenli bir toplumda mülkiyet hakkını zedeleyecek tasarılardan yüksek sesle söz etmek yakışık almayacağı için bunu geçelim. Doğruluktan ayrılmak istemem; kabalık işime gelmez. Yaşadığımız şu yüksek uygarlık günlerinde insan ruhlarının gitgide yumuşadığını bilenlerdenim. Komşusunun boğazına düpedüz onu boğmak amacıyla sarılan bir kimse bile, elden geldiğince kurallara uyarak, incelikle yapmaya çalışıyor bunu. İnsan ahlakındaki bu ilerlemeyi kendi boğazımın geçirdiği bir deneyden biliyorum. Sevinerek belirteyim ki, dünyamızda her şey gelişmekte, yetkinleşmekte. Hapishanelerin, meyhanelerin, genelevlerin yıldan yıla çoğalması bunu yeterince kanıtlamıyor mu?
Kuruyan tükrüklerimizi yutarak, midelerimizdeki sancıyı dostça konuşmalarla bastırmaya çalışarak, ıssız bozkırda, batan günün kızılımtrak ışıkları içinde yürüyorduk. Güneş, renk renk bezediği yumuşak bulutlara usulca giriyor; arkamızdan ve yanlardan göğe doğru yükselen mavimsi bir sis, asık yüzlü ufukları daraltıyordu.
Asker yol üstünden bir ağaç parçası alarak:
- Kardeşçikler, ateş yakmak için çalı çırpı toplayın, dedi. Geceyi bozkırda geçirmek zorunda kalacağız; çiğ düşer! Hayvan tersi, dal parçası, ne bulursanız alın.
Yolun iki yanına dağıldık. Kuru ot ve yanabilecek ne varsa toplamaya koyulduk. Yere her eğilişimizde yüzükoyun kapaklanıvermek, kara ve yağlı toprağı yemek, yemek, tıka basa yemek, sonra oracıkta uyuyakalmak için dayanılmaz bir istek uyanıyordu içimizde. Varsın sonsuz bir uyku olsundu bu; umurumuzda değildi. Yemek, çiğnemek, sıcak ve koyu bir yiyeceğin ağzımızdan geçerek kuruyup darlaşmış yemek borularımızdan aktığını, bir şeyler emmek tutkusuyla kızışan midelerimize indiğini hissetmekten başka bir şey istediğimiz yoktu.
Asker:
- Hiç değlise kök mök bulabilseydik... diye içini çekti. Birtakım yenilebilir kökler vardır...
Fakat sürülmüş kara toprakta hiçbir kök yoktu. Güney gecesi hızla bastırıyordu. Daha güneşin son ışıkları sönmeden, koyu mavi gökyüzünde yıldızlar parlamaya başlamıştı bile. Çevremizde gölgeler yoğunlaşıyor, bozkırın sonsuz uzaklığı gitgide daralıyordu...
"Öğrenci" usulca:
- Kardeşçikler, diye fısıldadı; orada, solda bir adam yatıyor...
Asker kuşkuyla:
- Ne adamı? diye homurdandı. Adamın orada ne işi var?
- Ne bileyim, git de sor. Bozkıra yerleştiğine göre muhakkak ekmeği de vardır.
Yolun solunda, yüz yüz elli metre ötede yükselen karanlık tümseğin, bir insan olduğunu ancak "öğrenci"nin yeşil, keskin gözleri seçebilirdi. Asker baktı, kararlı bir tükürük fırlatarak:
- Oraya gidiyoruz! dedi.
Sürülmüş tarladaki toprak keseklerini çabuk çabuk geçerek karaltıya doğru yaklaşmaya başladık. İçimizde beliren yiyecek ümidi, açlığımızı büsbütün keskinleştiriyordu. Oldukça yaklaştığımız halde tümsekte bir kıpırdanma yoktu.
Asker bozuk bir sesle, hepimizin aklından geçen şeyi söyledi:
- Belki de insan değildir.
Fakat tam bu sırada kuşkularımız dağıldı. Karaltının kımıldadığını, yükseldiğini gördük. Bir insandı bu. Dizlerinin üstünde duruyordu şimdi. Kolunu bize doğru uzattı; boğuk, titrek bir sesle bağırdı:
- Yaklaşma, yakarım!
Puslu havada kısa, kuru bir şakırtı işitildi.
Zınk diye durduk. Bu düşmanca karşılamadan ötürü sersemlemiştik. Birkaç dakika sustuk.
Asker hınçla:
- Al-çak herif! diye homurdandı.
"Öğrenci" düşünceli düşünceli:
- Hım... dedi. Silah taşıdığına göre kulağı kesiklerden olmalı.
Asker:
- Hey! diye bağırdı.
Bir şeye karar verdiği belliydi.
Adam kımıldamadan öylece duruyor, ses etmiyordu.
- Hey, oradaki! Sana dokunmayacağız... Varsa ekmek ver bize... Haydi, kardeş... İsa aşkına!.. Allah belanı versin, alçak namussuz!..
Bu son sözleri bıyıkları arasından söylemişti.
Adam hâlâ susuyordu.
Asker sesinde bir hırçınlık ve ümitsizlik titremesiyle yeniden söze başladı:
- İşittin mi? Ekmek istiyoruz! Yanına gelmeyeceğiz... Sen oradan fırlat...
Adam kısaca:
- Olur, dedi.
"Benim sevgili kardeşlerim" diye başlayan, en kutsal, en temiz duygularla dolu bir söylev, bizi bu boğuk ve kısa "Olur!" sözcüğü kadar coşturamaz, duygulandıramazdı.
Asker tatlı tatlı gülümseyerek:
- Bizden korkma iyi adam, diye söze girişti...
Adam en azından yirmi adım ötemizde olduğu için bu gülümsemeyi görmüyordu.
- Bizler zararsız kimseleriz! Rusya'dan Kuban'a gidiyoruz... Yolda paramızı düşürdük... Azığımız da tükendi... İşte, iki gündür kursağımıza bir şey girmedi...
İyi adam, kolunu sallayarak:
- Tut! diye seslendi.
Havada kara bir toprak göründü, az ötemize, tarlaya düştü. "Öğrenci" onun peşinden atıldı.
- Şunu da tut! Hepsi bu kadar...
"Öğrenci" bu ilginç sadakaları toplayıp getirdiğinde, bir buçuk kilo kadar bayat buğday ekmeğine sahip olduğumuzu gördük. Ekmek kuru ve pisti. Bayat somun, tazesinden daha doyurucudur. Nemi azdır çünkü.
- Al sana... Al sana... Al sana...
Asker büyük bir özenle paylarımızı dağıtıyordu.
- Dur, olmadı... Bilgin! Seninkinden bir lokma daha koparayım, onunki az oldu...
"Öğrenci", ekmeğinden on beş yirmi gramlık bir parçanın eksilmesine sessizce katlandı. Ben lokmamı ağzıma attım; taşı bile öğütmeye hazır olan çenemin sıtmalı bir çabuklukla hareket etmesine engel olarak, ağır ağır çiğnemeye koyuldum. Lokmalar gırtlağımdan aşağı indikçe büyük bir zevk duyuyor; bu zevki uzatmak için, ağır ağır, sindire sindire çiğniyordum her parçayı. Sıcacık lokmalar anlatılmaz bir zevkle birbiri arkasına mideme iniyor, hemen o anda kan ve ilik oluyordu sanki. Midem doldukça yüreğim de tuhaf, sessiz, canlandırıcı bir sevinçle ısınıyordu. Ümitsiz açlık günlerini, arkadaşlarımı unutmuş; kendimi bütün benliğimle yaşadığım dakikaların zevkine kaptırmıştım.
Fakat avucumdaki son ekmek kırıntısını da ağzıma atınca ölesiye aç olduğumu hissettim.
Karşıma oturup eliyle midesini oğuşturan asker:
- O namussuzda yağ ya da et var... diye homurdandı.
"Öğrenci":
- Hiç kuşku yok, dedi. Ekmeğe et kokusu sinmişti... Sonra mutlaka ekmeği de vardır. Tabanca olmasaydı...
Bu son sözü sessizce eklemişti.
- Kimdir acaba? Neyin nesi?
- Bizlerden olmalı...
Asker:
- Köpeğin biri! diye kestirip attı.
Birbirimize değecek kadar yakın oturmuş, silahlı velinimetimizin bulunduğu yere bakıyorduk.
Orada ne bir ses, ne de bir kıpırtı vardı.
Gece karanlık güçlerini çevremize yığıyordu. Bozkır bir ölüm sessizliğine gömülmüştü. Birbirimizin soluğunu işitiyorduk. Bir tarla faresinin kederli ıslığı duyuluyordu arada bir... Yıldızlar, gökyüzünün bu canlı çiçekleri başımızın üstünde parlıyordu. Biz açtık.
Bu olağanüstü sayılabilecek gecede yanımdaki arkadaşlardan ne iyi, ne de kötü olmadığımı övünçle söylemeliyim. Onlara kalkıp adamın üstüne gitmeyi öneren ben oldum. Dokunmayacaktık ona; sadece nesi var, nesi yok yiyecektik. Ateş ederse, varsın etsindi. Vursa vursa birimizi vururdu. Sonra tabancı kurşunuyla kolay kolay ölmezdi adam.
Asker ayağa fırlayarak:
- Gidiyoruz, dedi.
"Öğrenci" daha ağırdan aldı.
Koşarcasına ilerlemeye başladık, "Öğrenci" arkamızdan geliyordu.
Asker ona:
- Hey arkadaş! diye azarlayan bir sesle bağırdı.
Karşıdan boğuk bir homurtu ve keskin bir mekanizma şakırtısı geldi. Bir ateş parladı, kuru bir patlama işitildi.
Asker sevinçle:
- Iska! diye bağırarak bir sıçrayışta adamın yanına vardı. Şeytan herif! Şimdi gösteririm sana!...
"Öğrenci" çıkına atıldı.
"Şeytan herif"se demin diz çökmüşken şimdi sırtüstü yuvarlanmış, kollarını açmış, hırıldıyordu...
Ona bir tekme savurmaya hazırlanan asker bu durum karşısında şaşırarak:
- Bu da nesi? diye bağırdı. Herif kendi kendini mi vurdu yoksa? Hey! Ne oldun? Kurşun kendine mi değdi?
"Öğrenci"nin sesi sevinçle çınladı:
- Et var, çörek var, ekmek var... Her şey var kardeşcikler!
Asker:
- Hıh, canın cehenneme, geber... diye bağırdı. Yemek başına!
Ben adamın elinden tabancayı aldım. Hırıltıyı kesmişti. Kıpırdamadan yatıyordu şimdi. Bir fişek daha vardı namluda.
Yeniden yemeğe oturduk. Sessizce yedik, yedik... Adam çıt çıkarmadan, öylece yatıyordu. Onunla ilgilendiğimiz yoktu.
Ansızın hırıltılı, titrek bir ses yükseldi:
- Aziz kardeşcikler! Bunu gerçekten de ekmek için yaptınız, öyle mi?..
Tüylerimiz ürpererek baktık. "Öğrenci"nin lokması boğazında kalmıştı. İki büklüm olup öksürmeye başladı.
Asker, ağzı yemekle doluyken sövüp saymaya koyuldu:
- Köpek soylu! Kuru kütük gibi ikiye ayırmalı seni! Derini mi yüzeceğiz sandın? Ne işimize yarar? Mundar! Domuz suratlı! Şuna bak! Eline silah almış, insanlara ateş ediyor! Melun!
Söverken bir yandan da atıştırdığı için sözlerinin etkisi azalıyordu.
"Öğrenci" uğursuz bir sesle:
- Bekle, yemeğimiz bitsin de seninle öyle hesaplaşacağız, diye homurdandı.
O zaman gecenin karanlığında ürkütücü, ulumaya benzer hıçkırıklar yükseldi.
- Kardeşçikler... Bilir miydim?... Korkumdan ateş ettim... Afon'dan Smolensk'e gidiyordum... Tanrım... Sıtmam tuttu... Güneş battı mı vay halime!.. Afon'dan sıtma yüzünden ayrıldım... Marangozluk yapıyordum orada... Ben maragozum... Karım bekliyor... İki küçük kızım... Üç dört yıl var, hiç birini görmedim... Kardeşçikler... Hepsini yiyin...
"Öğrenci":
- Kaygılanma, yiyeceğiz... dedi.
- Tanrım! Sizin zararsız, iyi insanlar olduğunuzu bilsem... ateş eder miydim? Kardeşçikler... Allahın bozkırı... Gece... Haksız mıyım?
Bunları söylerken bir yandan da ağlıyordu. Titrek, ürkek bir sesle uluyordu daha doğrusu.
Asker horgörüyle:
- Şuna bak, zırlıyor! dedi.
"Öğrenci":
- Yanında para olmalı, diye aklından geçeni belirtti.
Asker göz kırptı, ona bakıp güldü:
- Kavrayışlı adamsın... Neyse, haydi ateş yakıp uyuyalım artık.
"Öğrenci":
- Ne olacak? diye sordu.
- Canı cehenneme! Ne yapalım, yakalım mı adamı?
"Öğrenci" sivri kafasını sallayarak:
- Fena olmazdı! dedi.
Marangozu iniltileriyle başbaşa bırakıp topladığımız çalı çırpıyı almaya gittik. Taşıyıp getirdik, tutuşturduk, sonra sessizce ateşin başına oturduk. Yalımlar gecenin karanlığında usul usul tütüyor, bulunduğumuz küçük yeri aydınlatabiliyordu sadece. Bir öğünlük daha yiyeceğimiz vardı, ama gözlerimiz kapanmaya başlamıştı.
Marangoz:
- Kardeşçikler, diye seslendi.
Üç adım ötemizde yatıyor, sanırım zaman zaman bir şeyler mırıldanıyordu.
Asker:
- Ne var? dedi.
- Oraya... ateşin yanına gelebilir miyim? Ölümüm yaklaştı... Kemiklerim kırılıyor... Tanrım! Evime ulaşamayacak mıyım?..
"Öğrenci":
- Sürün gel... diye kararını bildirdi.
Marangoz kolunu ya da bacağını yitirmekten korkuyormuşçasına ağır ağır sürünerek ateşe yaklaştı. Uzun boylu, iskelet gibi zayıf bir adamdı. Tir tir titriyor; çektiği acı, iri, bulanık gözlerinden açıkça okunuyordu. Yüzü kasılmıştı. Bu kemikli yüz, ateşin aydınlığında bile balmumu gibi sapsarıydı. Uzun, kuru ellerini ateşe uzattı; eklem yerlerinden uyuşuk uyuşuk, ağır ağır bükülen kemikli parmaklarını çıtlatmaya başladı. Öyle ki ister istemez içi bulanıyor, bakmak istemiyordu insan.
Asker asık bir yüzle:
- Bu durumda ne diye yayan gidiyorsun? dedi. Paran çok mu değerli, ha?
- Denizden gitme demişlerdi... Kırım'dan git, hava alırsın. Ama yürüyemez oldum... Öleceğim kardeşçikler! Bozkırda bir başıma öleceğim... Kurtlara kuşlara yem olacağım... Kimse ne olduğumu bilmeyecek... Karım... kızlarım boş yere bekleyecek... Yazmıştım onlara... Kemiklerimi bozkır yağmuru yıkayacak... Tanrım, Tanrım!
Yaralı bir kurt gibi kederle uluyordu.
Askerin tepesi attı; ayağa fırlayarak:
- Ee, yettin artık şeytan! diye bağırdı. Ne zırlıyorsun? Seni mi dinleyeceğiz? Gebereceksen geber! Ama kes sesini!.
Ben:
- Yatalım, dedim. Sen de ateşin yanında kalmak istiyorsan, ulumayı kes... Yettin artık...
Asker vahşi bir sesle:
- İşittin mi? dedi. Öyleyse söyleneni yap. Bize bir lokma ekmek fırlattın, sonra da kurşun attın diye çevrende pervane olacağımızı mı sanıyorsun? Pis şeytan! Bizim yerimizde başkaları olsaydı... Neyse!
Sustu, sırtüstü toprağa uzandı.
"Öğrenci" daha önce yatmıştı. Marangoz korka korka ateşin yanında tor top oldu, gözlerini alevlere dikip sustu. Dişlerinin çatırtısını işitiyordum. "Öğrenci" de kıvrılmış, solumda yatıyordu. Yatar yatmaz uyumuş olmalı. Asker, ellerini ensesinde kenetlemiş, göğe bakarken:
- Ne gece, değil mi? dedi. Gökyüzü değil de yorgan sanki. Dostum, bu başıboş hayatı seviyorum ben. Soğukla, açlıkla başbaşasın; ama özgürsün... Karışanın görüşenin yok... İstersen kendi kafanı dişleyip kopar, kimse ne yapıyorsun demez. Çok açlık çektim şu günlerde. Aklımdan çok kötü şeyler geçti... Ama şimdi yatmış, gökyüzüne bakıyorum... Yıldızlar göz kırpıyor bana... "Lakutin" diyorlar; "dünyayı dolaş, kimseye kulak asma... Her şey daha iyi olacak..." Hey! Marangoz! Ya sen, senden ne haber? Bana kızma, gönlünü ferah tut... Ekmeğini yediysek ne olmuş yani... Senin ekmeğin vardı, bizim yoktu, biz de seninkini yedik... Hani sen de az vahşilerden değilsin ha! Gözünü kırpmadan ateş ediyorsun... Kurşunun insana zarar verdiğini bilmiyor musun yoksa? Az önce çok kızmıştım. Yere yuvarlanmasaydın, yaptığın densizlikten ötürü iyi bir kötek atacaktım sana! Neyse, ekmek için de kaygılanma. Yarın Perekop'tan alırsın... Parasız adama benzemiyorsun... Sıtmaya tutulalı çok oldu mu? Ha?
Askerin kalın sesiyle hasta marangozun titrek sesi uzun süre uğuldayıp durdu kulaklarımda. Gece gitgide karararak yeryüzüne abanıyor; ciğerlerim taze, serin bir havayla doluyordu.
Ateşten ölçülü bir aydınlık, canlandırıcı bir ısı yayılıyor; gözlerim kapanıyordu...
...........
- Kalk! Canlan, gidiyoruz!
Gözlerimi korkuyla açtım, kolumu sıkıca kavrayan askerin de yardımıyla hızla sıçrayıp doğruldum.
- Haydi, sallanma! Yürü!
Yüzü sert ve kaygılıydı. Çevreme bakındım. Henüz doğmakta olan güneşin pembe ışınları marangozun mosmor, kıpırtısız yüzüne vuruyordu. Ağzı aralıktı. Yuvalarından fırlamış gözlerinin camsı bakışlarında büyük bir korku okunuyordu. Ceketinin önü parçalanmıştı. Yatışında bir iğretilik vardı. "Öğrenci" görünürlerde yoktu.
- Ne o, bakakaldın! Haydi diyorum!
Dokunaklı bir sesle bunu söylerken bir yandan da kolumu çekiyordu.
Sabah serinliğinde titreyerek:
- Ölmüş mü? diye sordum.
Asker:
- Hiç kuşkun olmasın, diye karşılık verdi. Seni boğsalar sen de ölürsün!..
- Ne? diye bağırdım. Boğmuşlar mı? Yoksa "Öğrenci" mi?
- Başka kim olacak? Sen mi boğdun? Yoksa ben mi? İşte... Okumuş adam... Sen herifin işini bitir, sonra da bizi ölüyle başbaşa bırakıp tabanları yağla... Eğer bunu bilsem, dün öldürürdüm bu "öğrenci"yi. Bir vuruşta öldürürdüm. Şakağına yumruğu indirdiğim gibi, dünyadan bir alçak eksilirdi! Yaptığı işi anlıyorsun, değil mi? Şimdi öylesine yürümeliyiz ki, hiçbir insan gözü bizi bozkırda görmesin. Anladın mı? Bugün marangozu bulacak, boğularak soyulduğunu göreceklerdir. Sonra bizim gibileri sıkıştırmaya başlarlar... Nereden geliyorsun? Geceyi nerede geçirdin? Bizde onun bir şeyi yok gerçi... Fakat dur hele... Tabancası koynunda. Şu işe bak!
- At onu! diye askere akıl verdim.
Düşünceli düşünceli:
- Atmak mı? dedi. Fakat değerli bir şey... Belki de yakalayamazlar bizi... Yok, atmayacağım... Bunu marangozdan aldığımızı kim bilecek? Atmayacağım... Üç ruble eder. Kurşunu da var... Eh! Şu kurşunu sevgili dostumuzun kulağına öyle bir keyifle boşaltırdım ki! Köpek! Kaç para götürdü acaba, ha? Melun!..
Ben:
- Marangozun kızları ne olacak şimdi?.. dedim.
- Kızlar mı? Hangi kızlar? Ha, bunun kızları mı? Hiç kaygılanma... Büyüyecekler ve bize varmayacaklar... Onları bırak şimdi... Kardeş, haydi gidiyoruz... Nerden gidelim?
- Bilmem... Hepsi bir...
- Hepsinin bir olduğunu ben de biliyorum... Sağdan gidelim. Deniz o yanda olmalı.
Yola koyulduk.
Bir ara geriye baktım. Uzakta, bozkırda bir tümsek yükseliyor; üzerine gün ışıkları vuruyordu.
- Ne bakıyorsun? Hortladı mı yoksa? Korkma, yetişemez bize... Okumuşlar becerikli olur, işini sağlama bağlamıştır... Hıh, arkadaşa bak! İyi ekti bizi! Eh, kardeş (başını kederle salladı) insanlar bozuluyor, yıldan yıla bozuluyor!..
Issız bozkır, sabah güneşiyle pırıl pırıl, dört bir yana uzayıp gidiyor, ufukta gökyüzünün saydam, okşayıcı aydınlığıyla birleşiyordu. Bu özgür toprağın üzerinde, mavi gökkubbeyle örtülü bu engin genişlikte, haksız bir şey olabileceğini düşünemezdi insan.
Arkadaşım bir sigara sararken:
- Karnım da bir acıktı ki kardeş! dedi.
- Bugün ne yiyeceğiz, nerede, nasıl?
Bilmece!..
.............
Bana hastanede bu hikayeyi anlatan koğuş arkadaşım:
İşte böyleyken böyle, dedi. Sonradan çok dost olduk bu askerle. Birlikte Kars'a kadar gittik. Görmüş geçirmiş, yaman bir delikanlıydı. Tam bir serseriydi. Saygı duyardım ona. Birlikte ta... Küçük Asya'ya kadar gittik. Orada yitirdik birbirimizi...
Ben:
- Marangozu arada bir düşündüğünüz oluyor mu? diye sordum.
- Gördüğünüz gibi, dedi. Anlattım işte...
- Şey... Yani bir şey hissediyor musunuz?
- Ne hissedebilirim? Siz nasıl benim başıma gelen şeyden sorumlu değilseniz, ben de onun başına gelenden sorumlu değilim. Hiç kimse hiçbir şeyden sorumlu değil, çünkü hepimiz aynıyız, hayvanız.
1897
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)